“Shubhali xaridor”: nega 200 mingdan ortiq o‘zbekistonlik keshbekdan quruq qoldi?

“Soliq” ilovasi orqali ijtimoiy himoyaga muhtoj fuqarolar uchun yo‘lga qo‘yilgan QQS (qo‘shilgan qiymat solig‘i)ni qaytarish tizimi keng ko‘lamli tekshiruvlar markazida qoldi. 204 mingdan ortiq kishi “shubhali xaridor” maqomini oldi, 102 milliard so‘mdan ziyod keshbek to‘lovlari esa vaqtincha to‘xtatib qo‘yildi.

Bunga davlatdan noqonuniy ravishda mablag‘ undirish maqsadida soxta fskal cheklarni rasmiylashtirish holatlari aniqlangani sabab bo‘ldi.

Firibgarlik sxemasi qanday ishlagan?

Ijtimoiy keshbek dasturi “Ijtimoiy himoya yagona reyestri”ga kiritilgan fuqarolarni qo‘llab-quvvatlash maqsadida joriy etilgan edi. Bunday fuqarolar ma’lum bir turdagi oziq-ovqat mahsulotlari, dori-darmon va tibbiy xizmatlarni xarid qilganda, to‘langan QQSning bir qismi ularga qaytarib beriladi.

Biroq Soliq qo‘mitasi o‘tkazgan tahlillar ba’zi kompaniyalar va fuqarolar ushbu tizimni suiiste’mol qilganini ko‘rsatdi. Idora ma’lumotlariga ko‘ra, aslida hech qanday xarid amalga oshirilmagan bo‘lsa-da, go‘yoki sotib olingandek cheklar rasmiylashtirilgan va ular asosida keshbek hisoblangan.

Bunga Andijon viloyatidagi holat yaqqol misol bo‘la oladi: u yerdagi 30 ta korxonada o‘tkazilgan tekshiruvda ijtimoiy reyestrdagi fuqarolar nomiga cheklar yozilib, qariyb 217,3 milliard so‘m keshbek rasmiylashtirilgani aniqlandi. Ushbu holatlar bo‘yicha hujjatlar allaqachon huquqni muhofaza qiluvchi organlarga topshirilgan.

Tekshiruvlar butun respublikani qamrab oldi

Surishtiruv ishlari faqatgina bitta hudud bilan cheklanib qolmadi. Soliq qo‘mitasining xabar berishicha, respublika bo‘ylab jami 649 ta korxona va jismoniy shaxsning faoliyatida shubhali operatsiyalar belgilari aniqlangan.

Gap ijtimoiy yordam oluvchilarga tovar va xizmatlar sotgan, biroq faoliyatida soliq qonunchiligini buzish alomatlari ko‘zga tashlangan kompaniyalar haqida bormoqda. Ular bo‘yicha ma’lumotlar ham vakolatli organlarga taqdim etildi.

Dasturning ko‘lami hayratlanarli

2025–2026-yillar davomida ijtimoiy keshbek tizimi orqali jami 36,8 trillion so‘mlik operatsiyalar amalga oshirildi.

Ushbu davr mobaynida 771 mingdan ortiq fuqaro keshbek oldi, qaytarilgan umumiy mablag‘ miqdori esa 347,9 milliard so‘mni tashkil etdi.

Bunday yirik raqamlar mazkur dasturni mamlakatdagi eng salmoqli manzilli ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash choralaridan biriga aylantirdi. Ammo shu bilan birga, bu holat firibgarlik sxemalari va qonunbuzarliklar uchun jozibador maydonga ham aylanib qoldi.

Nega fuqarolar “shubhali xaridorlar” ro‘yxatiga tushdi?

Soliq qo‘mitasi tushuntirishiga ko‘ra, ro‘yxatga olingan 204,1 ming kishining cheklari bir qator sotilgan tovarlar tushumini hisobotlarida aks ettirmagan korxonalarga tegishli bo‘lib chiqqan.

Xususan, mahsulotlarning to‘qqizta toifasi bo‘yicha qonunbuzarliklar aniqlangan. Holatga to‘liq oydinlik kiritilgunga qadar, 2026-yiling aprel oyi uchun mo‘ljallangan 102,5 milliard so‘mlik ijtimoiy keshbek to‘lovlari vaqtincha muzlatib qo‘yildi.

Shu o‘rinda rasmiylar ta’kidlashicha, ushbu ro‘yxatga tushish fuqaroning mutlaq aybdorligini anglatmaydi. Bu maqom shunchaki soliq organlarida shubha uyg‘otgan operatsiyalarni qo‘shimcha tekshirish uchun o‘ylab topilgan mexanizmdir.

Keyingi qadam nima bo‘ladi?

Soliq qo‘mitasi fuqarolarni faqat o‘zlari haqiqatda sotib olgan xaridlar cheklarini ro‘yxatdan otkazishga, shuningdek, ijtimoiy tarmoqlar va messenjerlarda tarqatilayotgan begona cheklardan foydalanmaslikka chaqirdi.

“Shubhali xaridorlar” bilan bog‘liq ushbu voqea shuni ko‘rsatmoqdaki, ijtimoiy to‘lovlarni raqamlashtirish davlat yordamini olishni osonlashtirish bilan birga, samarali nazorat mexanizmlarini joriy etishni ham talab qiladi. Hozirda davom etayotgan tekshiruvlar natijasi O‘zbekistonda so‘nggi yillardagi ijtimoiy to‘lovlar va soliq ma’muriyatchiligi sohasidagi eng yirik surishtiruvlardan biriga aylanishi mumkin.