Dunyoni o‘zgartirgan TOP—5 kashfiyot

Bugun qo‘limizdagi telefonlardan tortib, shifoxonalardagi murakkab uskunalargacha bo‘lgan deyarli barcha qulayliklar ortida ilm-fan yotadi. Biz oddiy deb qabul qilayotgan ko‘plab narsalar bir vaqtlar butun dunyoni hayratga solgan katta kashfiyotlar bo‘lgan. Aynan shu ilmiy yangiliklar insoniyat hayotini o‘zgartirib, jamiyatni yangi bosqichga olib chiqqan. Quyidagi maqolada dunyoni tubdan o‘zgartirgan eng muhim ilmiy kashfiyotlar haqida ma’lumotlarni jamladik.

1. Gravitatsiya

Gravitatsiya tushunchasi XVII asr oxirlarida olim Isaak Nyuton tomonidan kashf etilgan. Mashhur rivoyatga ko‘ra, daraxtdan tushgan olma Nyutonni o‘ylantirib qo‘ygan va shu paytdan boshlab u tortishish kuchi haqida fikr yurita boshlagan. Nyuton har bir jism boshqa jismlarni o‘ziga tortishini aniqlagan. Bu kuch jismlarning massasiga bog‘liq bo‘lib, ular orasidagi masofa oshgan sari tortishish kuchi kamayadi. Ya’ni, jism qanchalik og‘ir bo‘lsa, uning tortishish kuchi ham shunchalik kuchli bo‘ladi.

Gravitatsiya kashfiyoti yordamida sayyoralar, Quyosh, yulduzlar va boshqa osmon jismlarining qanday harakatlanishi tushuntirib berildi. Shu orqali koinot qanday ishlashini yaxshiroq anglash imkoniyati paydo bo‘ldi. Bundan tashqari, bu kashfiyot Yerda nega jismlar pastga tushishini va atrofimizdagi kuchlar qanday ishlashini tushunishga yordam berdi. Gravitatsiya ilm-fan tarixida juda muhim burilish bo‘lib, keyingi ko‘plab ilmiy yutuqlar uchun asos bo‘lib xizmat qildi.

2. Katta portlash nazariyasi (Big Bang)

Katta portlash nazariyasi koinot qanday paydo bo‘lganini tushuntirib beradigan eng asosiy ilmiy qarashlardan biridir. Bu nazariyaga ko‘ra, taxminan 13,7 milliard yil avval butun koinotdagi modda va energiya juda kichik bir nuqtaga jamlangan bo‘lgan. Keyin ulkan portlash yuz bergan va shundan so‘ng koinot kengaya boshlagan. Qizig‘i, koinot hozir ham kengayishda davom etmoqda.

Bu g‘oya XX asr boshlarida belgiyalik olim Jorj Lemetr tomonidan ilgari surilgan. Keyinchalik kosmosdan kelayotgan maxsus nurlanish aniqlangach, Katta portlash nazariyasi ilmiy jihatdan tasdiqlandi. Shu kashfiyot koinotning aniq boshlanishi bo‘lganini ko‘rsatib berdi.

Katta portlash nazariyasi insonlarning koinot haqidagi tasavvurini butunlay o‘zgartirdi. U olam qayerdan kelib chiqqani, qanday shakllangani va vaqt o‘tishi bilan qanday rivojlanib borayotganini tushunishga yordam berdi. Bugun kosmosni o‘rganishdagi ko‘plab tadqiqotlar aynan shu nazariyaga tayangan holda olib borilmoqda.

3. Yadro energiyasi

Yadro energiyasining kashf etilishi ilm-fan va texnologiya tarixida juda muhim burilish bo‘ldi. XX asr boshlarida Albert Eynshteyn va Enriko Fermi kabi olimlar yadroviy bo‘linish jarayonida nihoyatda katta energiya ajralib chiqishini aniqlashdi. Shu kashfiyot orqali yadro reaktorlari yaratildi, keyinchalik esa yadroviy qurollar ham paydo bo‘ldi. Bu holat yadro energiyasining bir vaqtning o‘zida ham foydali, ham xavfli tomonlari borligini ko‘rsatdi.

Bugungi kunda yadro energiyasi ko‘plab mamlakatlarda elektr ishlab chiqarishning muhim manbalaridan biri bo‘lib xizmat qilmoqda. Millionlab odamlar aynan shu energiya hisobiga elektr bilan ta’minlanmoqda. Bundan tashqari, yadro energiyasi tibbiyot sohasida ham katta ahamiyatga ega bo‘lib, u saraton kabi og‘ir kasalliklarni davolashda qo‘llanilmoqda.

Shu bilan birga, yadro energiyasi ekologiya va xavfsizlik bilan bog‘liq muammolarni ham yuzaga keltirgan. Ammo to‘g‘ri va mas’uliyat bilan foydalanilsa, u kelajak uchun samarali va barqaror energiya manbai bo‘lib qolishi mumkin.

4. Umumiy nisbiylik nazariyasi

Umumiy nisbiylik nazariyasi mashhur olim Albert Eynshteyn tomonidan 1915-yilda ishlab chiqilgan bo‘lib, u makon, vaqt va tortishish haqidagi tasavvurlarni butunlay o‘zgartirdi. Avval Nyuton tortishishni oddiy kuch deb tushuntirgan bo‘lsa, Eynshteyn bu hodisani boshqacha izohladi. Uning fikricha, katta massaga ega jismlar atrofidagi makon va vaqt egiladi va aynan shu egilish tortishish sifatida namoyon bo‘ladi.

Aynan shu nazariya orqali qora tuynuklar, koinotning kengayishi va yorug‘likning gravitatsiya ta’sirida egilishi kabi murakkab hodisalar tushuntirib berildi. Ilgari faqat taxmin bo‘lgan ko‘plab tushunchalar keyinchalik ilmiy kuzatuvlar orqali tasdiqlandi.

Umumiy nisbiylik nazariyasi koinotni qanday ishlashini tushunishga katta hissa qo‘shdi va zamonaviy astronomiya hamda kosmik tadqiqotlar uchun mustahkam poydevor yaratdi.

5. Sun’iy intellekt

Sun’iy intellekt bugungi zamonning eng muhim va katta o‘zgarish olib kelgan kashfiyotlaridan biridir. U inson aqlini talab qiladigan ishlarni bajaradigan kompyuter tizimlarini yaratishga asoslanadi. Masalan, gapni tushunish, qaror qabul qilish, tillarni tarjima qilish va ma’lumotlarni tahlil qilish kabi vazifalar sun’iy intellekt orqali amalga oshirilmoqda.

Sun’iy intellekt mashinaviy o‘rganish va chuqur o‘rganish texnologiyalaridan foydalanib, tajriba orttiradi va vaqt o‘tishi bilan yanada aqlli bo‘lib boradi. Bugun u tibbiyotda kasalliklarni aniqlashda, moliya sohasida hisob-kitob va tahlillarda, ta’limda esa o‘qitish jarayonini yengillashtirishda keng qo‘llanilmoqda.

Sun’iy intellekt texnologiyalari doimiy rivojlanib, kelajakda hayotimizning deyarli barcha sohalarini o‘zgartirishi kutilmoqda. Shu bilan birga, u inson va texnologiya o‘rtasidagi munosabatlar, mas’uliyat va axloq masalalarini ham o‘rtaga chiqarmoqda.

Boshqa muhim ilmiy kashfiyotlar

Ilm-fan tarixida bundan tashqari yana ko‘plab muhim kashfiyotlar mavjud. Masalan:

 • Elektr energiyasi — Benjamin Franklin

 • Penitsillin — Aleksandr Fleming

 • DNK — Iogann Fridrix Mishyer

 • Marsda suv — (aniqlangan ilmiy tadqiqotlar orqali)

 • Kvant nazariyasi — Maks Plank

 • Atom bombasi — Robert Oppengeymer, Edvard Teller va boshqalar

 • Bug‘ dvigateli — Tomas Nyukomen

 • Mikroskop — Hans va Zaxarias Yanssen

 • Og‘riq qoldiruvchi va behushlantiruvchi vositalar — Uilyam T. G. Morton

 • Gravitatsion to‘lqinlar — Albert Eynshteyn

 • O‘simliklarni ilmiy seleksiya qilish — Gregor Mendel

 • Kimyoviy elementlar davriy jadvali — Dmitriy Mendeleyev.

Albatta, ilm-fan faqat shu kashfiyotlar bilan cheklanmaydi. Texnologiyalar va ilmiy tadqiqotlar rivojlanib borar ekan, kelajakda ham insoniyat hayotini turli yo‘llar bilan o‘zgartiradigan yangi va muhim kashfiyotlar paydo bo‘lishi shubhasiz.