Bolalar internetda yolg‘iz emas: Ota-onalar bilishi kerak bo‘lgan 7 xavf

Internet ko‘pchilik uchun qulay bo‘lsa-da, bolalar va o‘smirlar uchun ba’zan xavfli bo‘lishi mumkin. Internetda yomon niyatli odamlar ham uchraydi, shuningdek keyinchalik muammo tug‘dirishi mumkin bo‘lgan yozuv va rasmlar ham tarqaladi. Bunday holatlar ba’zan jiddiy, hatto achinarli oqibatlarga olib keladi.

Bolalar ko‘pincha buni sezmaydi va bilmasdan zararli fayllarni yuklab olishi mumkin. Natijada firibgarlar ota-onaning bank hisobi yoki boshqa muhim ma’lumotlariga kirib olish ehtimoli paydo bo‘ladi. Shu sababli bolalarni internetda himoyalash juda muhim.

Buning uchun internetdagi xavflarni bilish va ulardan qanday saqlanishni o‘rganish kerak. Maxsus xavfsizlik dasturlari yordam berishi mumkin, ammo eng asosiysi — farzandlar bilan ochiq va samimiy suhbatlashishdir. Ota-ona bola bilan doimiy muloqotda bo‘lsa, internetdagi ko‘plab xavflarning oldini olish mumkin.

Kiberbulling (internet orqali haqorat)

Kiberbulling bugun ko‘plab bolalar va o‘smirlar duch kelayotgan muammolardan biridir. Tadqiqotlarga ko‘ra, o‘smirlarning aksariyati internetdagi haqorat muammo ekanini tan oladi va ko‘pchilik buni jiddiy deb hisoblaydi. Ijtimoiy tarmoqlardan foydalanadigan bolalarning yarmidan ko‘pi kamida bir marta kiberbullingni ko‘rgan yoki his qilgan. Shunga qaramay, bolalarning aksariyati bu holatlarga e’tibor bermay, sukut saqlagan.

Bugungi kunda ijtimoiy tarmoqlar va onlayn o‘yinlar bolalar uchun virtual o‘yin maydoniga aylangan. Afsuski, haqorat va masxara qilish ham aynan shu joylarda ko‘p uchraydi va bu holat kunu tun davom etadi. Bola ijtimoiy tarmoqlarda kamsitilishi yoki o‘yin paytida doimiy hujumga uchrashi mumkin. Natijada qiziqarli o‘yin ham bolaning ruhiyatiga salbiy ta’sir qiladigan og‘ir holatga aylanadi va bu muammo real hayotga ham ko‘chib o‘tishi mumkin.

Kiberbullingdan himoyalanishning eng yaxshi yo‘li bolalar bilan doimiy va ochiq suhbatlashishdir. Ularning internetdagi va kundalik hayotdagi holati haqida qiziqish bildirish muhim. Bolaga haqoratga qanday qarshi turishni o‘rgatish kerak. Bunda xavfsizlik dasturlari va nazorat ilovalari yordam berishi mumkin, ammo eng asosiysi ota-ona va bola o‘rtasidagi ishonchli va ochiq muloqotdir.

Internetdagi yirtqichlar

Bugungi kunda ayrim yomon niyatli odamlar internet orqali bolalarni kuzatib yuradi. Ular bolalarning sodda ekanidan, kattalar nazorati kamligidan va tez ishonib qolishidan foydalanadi. Ba’zan bu holat bolani real hayotda ham xavfli uchrashuvlarga olib kelishi mumkin.

Bunday odamlar ko‘pincha bolalar ko‘p vaqt o‘tkazadigan ijtimoiy tarmoqlar va onlayn o‘yinlarda paydo bo‘ladi. Bu joylarda odamlar o‘zini yashira olgani uchun aldash osonroq bo‘ladi. Ular bolalarning ishonuvchanligidan tashqari, kuchli tasavvuridan ham foydalanadi. O‘yin paytidagi “rol o‘ynash” yoki hayoliy suhbatlar odatda oddiy va zararsiz bo‘ladi, ammo yomon niyatli odamlar buni bolani tuzoqqa tushirish uchun ishlatishi mumkin.

Bolalarni bunday xavflardan asrash uchun turli tavsiyalar mavjud. Shunga qaramay, eng samarali himoya — ota-onaning farzandi bilan doimiy va ochiq suhbatda bo‘lishidir. Bola kundalik hayotida va internetda nimalar bo‘layotganini bemalol ayta olsa, ko‘plab xavflarning oldini olish mumkin.

Shaxsiy ma’lumotlarni internetga joylash

Bolalar hali internetda qanday ma’lumotlarni ochiq joylash mumkinligini to‘liq tushunib yetmaydi. Shu sababli ular ijtimoiy tarmoqlarga shaxsiy rasmlarini, uy manzilini yoki oilasi qayerga borayotganini bemalol yozib qo‘yishi mumkin. Bu kabi ma’lumotlar esa hammaga ko‘rinib turadi.

Agar ota-ona bu ma’lumotlarni ko‘ra olayotgan bo‘lsa, boshqalar ham ko‘rishi mumkinligini bolaga tushuntirish lozim. Buning uchun yashirincha tekshirish shart emas, oddiy va ochiq suhbat yetarli bo‘ladi. Bolaga internetda shaxsiy chegaralar borligini tushuntirish nafaqat uni, balki butun oilani ham turli xavflardan asraydi.

Fishing (aldov xabarlari)

Fishing — bu odamlarni aldab, zararli havola yoki fayllarga bosdirish uchun yuboriladigan xabarlar. Bunday xabarlar ko‘pincha elektron pochta orqali keladi. Bunday xabarlar ko‘pincha elektron pochta orqali keladi va bolalar uchun ularni tanib olish qiyin bo‘ladi. Sababi xabar do‘stidan yoki tanishidan kelgandek ko‘rinadi va unda oddiygina “buni ko‘rib chiq” kabi so‘zlar yoziladi.

Ba’zan bunday aldov xabarlari messenjerlar yoki SMS orqali ham yuboriladi. Firibgarlar bolalar ko‘p kiradigan saytlarni kuzatib, ularning elektron pochtasi va do‘stlari haqida ma’lumot yig‘adi. Keyin esa shu ma’lumotlar yordamida yanada ishonchli ko‘rinadigan xabarlar jo‘natadi.

Shu sababli bolalarga notanish odamlardan kelgan xabarlar va havolalarga bosmaslikni o‘rgatish muhim. Do‘stidan kelgandek tuyulgan, lekin g‘alati yoki shaxsiy mazmunga ega bo‘lmagan xabarlarga ham ehtiyot bo‘lish kerak.

Firibgarlarga aldanib qolish

Bolalar odatda katta pul va’dalariga ishonmaydi, ammo o‘zlari yoqtiradigan narsalar taklif qilinsa, tez qiziqib qolishi mumkin. Masalan, bepul o‘yinlar, maxsus imkoniyatlar yoki bonuslar ularni o‘ziga tortadi. Yoshlar hali ehtiyot bo‘lishni to‘liq o‘rganmagani uchun firibgarlar uchun oson nishonga aylanadi.

Firibgarlar bolalar ko‘p kiradigan saytlarni kuzatadi va ularga yoqadigan takliflar bilan murojaat qiladi. Ular sovrin yoki bonus va’da qilib, ota-onaning bank karta ma’lumotlarini olishga harakat qiladi. Shu sababli bolalarga internetda juda yaxshi ko‘ringan takliflar yolg‘on bo‘lishi mumkinligini tushuntirish kerak.

Agar bir taklif haddan tashqari jozibali tuyulsa, unga ishonmaslik eng to‘g‘ri yo‘l hisoblanadi. Bolalarni internetdagi shubhali va’dalardan ehtiyot bo‘lishga o‘rgatish ularni ko‘plab muammolardan asraydi.

Zararli dasturlarni tasodifan yuklab olish

Zararli dastur — bu foydalanuvchi bilmasdan o‘rnatiladigan va kompyuterga zarar yetkazadigan dasturdir. Bunday dasturlar shaxsiy ma’lumotlarni o‘g‘irlashi yoki kompyuterni sekin ishlaydigan holatga keltirishi mumkin. Ba’zan u kompyuterni boshqalarning nazoratiga ham o‘tkazib yuboradi.

Firibgarlar ko‘pincha odamlarni aldab, zararli dasturlarni yuklatadi. Fishing xabarlari shular jumlasidan. Bundan tashqari, zararli dastur o‘yin yoki foydali dastur ko‘rinishida ham tarqatilishi mumkin. Bu ayniqsa bolalar uchun jozibali bo‘ladi.

Bolalarni bunday xavflardan asrashning eng yaxshi yo‘li — ularni ogohlantirish va tushuntirishdir. Shu bilan birga, kuchli internet xavfsizligi dasturlari ham yordam beradi. Ko‘plab bunday dasturlarda ota-ona nazorati mavjud bo‘lib, ular bolalarning internetdagi faoliyatini xavfsizroq qilishga yordam beradi.

Keyinchalik muammoga aylanishi mumkin bo‘lgan postlar

Internetda bir marta joylangan narsa osonlikcha yo‘qolib ketmaydi. Bir marta qo‘yilgan rasm, video yoki yozuv yillar davomida qolib ketishi mumkin. Bola bugun ahamiyat bermagan oddiy bir post kelajakda uning oldidan yana chiqish ehtimoli bor.

O‘smirlar ko‘pincha hozir qilayotgan ishining ertaga qanday oqibat berishini o‘ylab ko‘rmaydi. Masalan, bayramda tushirilgan birgina surat yoki hazil tariqasida yozilgan xabar yillar o‘tib ishga kirishda yoki shaxsiy hayotda noqulay vaziyatga sabab bo‘lishi mumkin. Chunki internetdagi ma’lumotlarni nafaqat do‘stlar, balki begona odamlar ham ko‘rishi mumkin.

Bolaga uning fikri, didi va qarashlari vaqt o‘tib o‘zgarishini tushuntirib borish muhim. Bugun 15 yoshda yozilgan bitta post kelajakdagi hayotiga jiddiy ta’sir qilishi mumkin. Inson ulg‘aygani sari o‘zini internetda ham, real hayotda ham boshqacha ko‘rsatishni xohlaydi, ammo internetda qolgan yozuvlar o‘sha-o‘sha qolaveradi.

Internet bolalar uchun xavfli tomonlarga ega bo‘lsa-da, u juda katta imkoniyatlar ham beradi. U orqali bilim olish, yangi narsalarni o‘rganish va dunyoni kengroq tanish mumkin. Eng muhimi, ota-onalar farzandlarining internetdagi hayotiga befarq bo‘lmasligi, ular bilan doim gaplashib turishi va yonida ekanini his qildirishi kerak. Shunda bola internetdan to‘g‘ri foydalanishni o‘rganadi va uning zararli tomonlaridan saqlanadi.