Million dollarlik hiyla: “China” yozuvi qanday qilib tankerlarni hujumdan asrab qolyapti?

Yaqin Sharqdagi ziddiyatlarning uchinchi haftasiga kelib, Eronning Hormuz bo‘g‘ozidagi norasmiy qamali oqibatida global dengiz savdosi deyarli falaj holatga keldi. Hamma kutganidek transport oqimi to‘xtab qolgan bo‘lsa-da, ba’zi kema egalari ushbu xavfli hududdan o‘tishning noodatiy va ayyorona yo‘llarini topishmoqda.

Bo‘g‘ozdagi tiqilinch: Raqamlar nima deydi?

Inqirozdan avval Hormuz bo‘g‘ozi orqali kuniga o‘rtacha 100 dan ortiq kema o‘tgan bo‘lsa, S&P Global Market Intelligence ma’lumotlariga ko‘ra, 28-fevraldan beri bu yo‘ldan atigi 21 ta tanker kesib o‘tgan. Ayni kunlarda Fors ko‘rfazida minglab dengizchilar o‘z kemalarida qolib ketgan. Windward agentligining 8-martdagi hisoboti ko‘rsatishicha, birgina Ummon qo‘ltig‘ining o‘zida 400 ga yaqin kema to‘planib qolgan.

Hozirga kelib ularning soni biroz kamaygan bo‘lsa ham, Eron bo‘g‘oz ustidan nazoratni o‘z qo‘lida qattiq ushlab turibdi. Biroq, Eron barcha kemalarni birdek to‘xtatayotgani yo‘q; Tehron xorijiy neft tashuvchilarga muzokaralar orqali, tanlab o‘tkazish prinsipi asosida yashil yo‘lak taqdim etmoqda.

Qutqaruvchi “Xitoycha signal”

Vaziyatdagi eng qiziq burilishlardan biri kema identifikatsiya tizimlari (AIS) bilan bog‘liq. Windward tahlilchilari Fors ko‘rfazida harakatlanayotgan 11 dan ortiq kemaning signallarida g‘ayrioddiy yozuvlarni qayd etishdi. Kema egalari o‘zlarining xabarlariga “CHINA OWNER” (Xitoyga tegishli), “CHINA CREW” (Ekipaj xitoyliklardan iborat) kabi matnlarni ataylab kiritib qo‘yishmoqda.

Tahlilchilar bu usulni o‘ziga xos “himoya signali” deb atashmoqda. Sababi mantiqiy: Xitoy Eron neftining eng asosiy xaridori hisoblanadi va Tehron uchun neytral davlat maqomida. Hozirgi kunga qadar Xitoyga aloqador kemalar mojaro hududida deyarli nishonga olinmagan. Kema egalari ushbu omildan foydalanib, o‘zlarini “xavfsiz tomon” sifatida ko‘rsatishga urinmoqda.

Diplomatiya va ehtiyotkorlik: Kimlar o‘ta oldi?

Faol tranzit harakatlarida nafaqat ayyorlik, balki rasmiy diplomatiya ham ish bermoqda:

• Hindiston: Tashqi ishlar vaziri S. Jaishankar Eron bilan to‘g‘ridan to‘g‘ri va natijali muzokaralar olib borayotganini tasdiqladi. Natijada, Hindistonning “Shipping Corporation of India” kompaniyasiga tegishli ikkita gaz tashuvchi (LPG) kemasiga ruxsat berildi.
• Gretsiya: Afina markazidagi “Dynacom Tankers Management” kompaniyasi xavfni o‘z bo‘yniga olgan dastlabki yirik operatorlardan bo‘ldi. Uning tarkibidagi “Shenlong” tankeri (AIS signalini o‘chirgan holda) va “Smyrni” kemasi Saudiya neftini ortib, Mumbayga eson-omon yetib oldi.
• Pokiston va Turkiya: Pokiston bayrog‘i ostidagi “Aframax” tankeri signalni o‘chirmagan holda o‘tishga muvaffaq bo‘ldi. Turkiyaning bir kemasiga ham ruxsat berilgani tasdiqlandi, biroq yana 14 ta turk kemasi hamon o‘z navbatini kutmoqda.

Hozirda bo‘g‘ozda xom neft va suyultirilgan gaz yuklangan yana 22 ta kema o‘tishga ruxsat kutib yotibdi.

Mantiqsiz hujumlardan maqsad — xaos yaratish

Bo‘g‘ozda tanlab o‘tkazish amaliyoti mavjud bo‘lsa-da, ba'zi kemalarga nisbatan kutilmagan hujumlar ham davom etmoqda. Xalqaro Dengiz Tashkiloti (IMO) hisobotiga ko‘ra, Ummon qo‘ltig‘i hamda Iroq va BAA portlari atrofida kamida 16 ta kema hujumga uchragan (Windward bu raqamni 20 ta deb baholamoqda).

Eng xavflisi shundaki, hujumlar hech qanday mantiqiy ketma-ketlikka ega emas. AQSH va Buyuk Britaniya kemalari bilan bir qatorda Tailand, Vyetnam va Braziliya kemalari ham nishonga olingan. “Lloyd’s List Intelligence” mutaxassisi Bridget Diakunning ta'kidlashicha, zarbalar qaysi davlat bayrog‘iga yoki yuk turiga qarab berilmayapti. Tehronning maqsadi tranzit tizimini buzish va logistika rejalashtiruvchilari orasida vahima va tartibsizlik keltirib chiqarishdir.

Aylanma yo‘llarning bahosi qancha?

Tranzitning xavfli tus olishi logistika kompaniyalarini uzoq va qimmat yo‘llarni tanlashga majbur qilmoqda:

1. Afrika janubi orqali aylanib o‘tish: “Maersk”, “Hapag-Lloyd” kabi gigantlar Yaxshi umid burnidan o‘tuvchi xavfsiz yo‘lni tanlamoqda. Ammo bu reys muddatini 10–20 kunga uzaytiradi va har bir qatnov uchun qo‘shimcha 1–2 million dollar xarajat (yoki har bir konteyner uchun 200–400 dollar) talab qiladi.
2. Quruqlikdagi quvurlar: Neft eksportchilari (Saudiya Arabistoni va BAA) yerdagi truboprovodlar orqali qamaldan chetlab o‘tish imkoniga ega. Saudiya Arabistoni o‘z neftini Qizil dengizdagi Yanbu porti orqali (kuniga 5,9 mln barrel) tashiyotgan bo‘lsa, BAA Habshan-Fujayra quvuridan to‘liq quvvatda (kuniga 1,8 mln barrel) foydalanmoqda.

Xulosa o‘rnida

Hormuz inqirozi mutlaq blokada emas — diplomatik muzokaralar va “Xitoycha” signallar orqali norasmiy xavfsiz yo‘laklar ishlamoqda. Biroq xavf butunlay arigani yo‘q. Bunday noaniqlik va logistika xarajatlarining ortishi neft narxini juda o‘zgaruvchan qilib qo‘ymoqda. Agar mojarolar yanada avj olsa yoki tranzit uzoq muddatga to‘xtasa, neftning bir barreli 120–150 dollardan oshib ketishi xavfi bor. Mojaro tinch yo‘l bilan hal etilmaguncha, Hormuz bo‘g‘ozi global iqtisodiyot uchun eng yirik “taym-bomba” bo‘lib qolaveradi. 

Zebuniso Abdusalimzoda,

UZ24.uz uchun tayyorladi