2020–2025: Iqlim o‘zgarishidan geosiyosiy beqarorlikkacha — dunyo qanday tahdidlar girdobida?

So‘nggi yillarda global xavf manzarasi keskin o‘zgarib, insoniyat oldida ilgari kuzatilmagan darajada murakkab chaqiriqlarni keltirib chiqarmoqda. AXA xalqaro sug‘urta va investitsiya guruhi tomonidan 57 mamlakatdan 3 595 nafar ekspert o‘rtasida o‘tkazilgan yillik so‘rov natijalariga ko‘ra, 2020–2025-yillar oralig‘ida dunyo eng ko‘p duch kelgan xavflar iqlim, geosiyosiy vaziyat, texnologiyalar va ijtimoiy jarayonlar atrofida to‘plangan.

Ushbu infografika va ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki: tahdidlar nafaqat ko‘paymoqda, balki ular tobora chuqurroq ildiz otib, global tizimlarning barqarorligiga jiddiy bosim o‘tkazmoqda.

Iqlim o‘zgarishi: Oltinchi yildirki eng katta global xavf

2024-yil insoniyat tarixidagi eng issiq yil sifatida qayd etildi. Bu natija 2023-yilni ham ortda qoldirib, iqlim o‘zgarishini 2021-yildan beri eng asosiy global xavf maqomida saqlab turibdi.

Ekstremal ob-havo hodisalari — kuchli toshqinlar, halokatli issiq to‘lqinlar, surunkali qurg‘oqchilik — infratuzilma va mulkka bevosita zarar yetkazmoqda. Bundan tashqari, iqlim bilan bog‘liq ofatlar sabab millionlab odamlar o‘z mamlakati ichida migratsiyaga majbur bo‘lmoqda.

So‘rovda qatnashgan ekspertlar fikricha, bu jarayonlar kelgusi yillarda yanada kuchayishi ehtimoli yuqori.

Geosiyosiy beqarorlik: Yuksalib borayotgan keskinlik va urush xavfi

2024-yilda global mojarolar qurbonlari soni so‘nggi chorak asr ichidagi eng yuqori darajaga chiqdi. Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishi Yevropada geosiyosiy beqarorlikni birinchi raqamli xavfga aylantirgan bo‘lsa, dunyo miqyosida ham ushbu indikator ikkinchi o‘rinda turibdi.

Eng tashvishli jihati shundaki, ekspertlarning 80 foizdan ortig‘i global miqyosda keng ko‘lamli urush yuz berish xavfini sezilarli deb hisoblaydi. Bu holat xalqaro tartibning zaiflashuvi va davlatlar o‘rtasidagi ishonchning yemirilayotganini ko‘rsatadi.

Tanazzul, kiberxavfsizlik va texnologik xavflar o‘sishda davom etmoqda

So‘nggi olti yil davomida kiberxavfsizlik deyarli har yili TOP-3 ichida qolmoqda. Sun’iy intellekt esa 2021-yilda ilk bor ro‘yxatga kirib, 2023-yildan boshlab to‘rtinchi o‘rinni barqaror egallab kelmoqda.

Bu jarayon chuqur raqamlashtirish va AI texnologiyalarining keskin rivojlanishi bilan bog‘liq. Ekspertlar AI noto‘g‘ri boshqarilganda ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy muammolarni chuqurlashtirishi mumkinligini ta’kidlaydi.

Ijtimoiy keskinliklar: Jamiyatlar ichida kuchayib borayotgan qarama-qarshiliklar

2020–2025-yillarda ijtimoiy keskinliklar deyarli har yili global xavflarning o‘rtacha qismida turibdi. Pandemiya oqibatidagi iqtisodiy tengsizlik, migratsiya jarayonlari, siyosiy polarizatsiya va axborot maydonidagi chalg‘ituvchi ma’lumotlar jamiyatlar ichida qo‘shimcha taranglik yaratmoqda.

Tabiiy resurslar va bioxilma-xillikning kamayishi

Tabiiy resurslarning tugashi, suv tanqisligi va bioxilma-xillikning kamayishi ko‘plab mintaqalarda xavflar zanjirini keltirib chiqarmoqda. Ushbu omillar iqlim o‘zgarishi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, iqtisodiy tizimlarga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi.

Demografik xavflar: Birinchi bor reytingdan o‘rin oldi

2025-yilga kelib global xavflar ro‘yxatida yangi bo‘lim — demografiya paydo bo‘ldi. Italiya, Yaponiya va Germaniya kabi iqtisodiyoti yirik davlatlarda aholining tez sur’atda keksayib borishi davlat moliyasi va mehnat bozoriga jiddiy bosim qilmoqda.

Bu tendensiya yaqin yillarda global miqyosda ham kuchayishi kutilmoqda.

Tizimli zaifliklar tobora yaqqol ko‘rinmoqda

2020–2025-yillar global xavflar xaritasi insoniyat qanday murakkab jarayonlar qarshisida turganini aniq ko‘rsatmoqda:

• Iqlim o‘zgarishi — asosiy va eng barqaror tahdid.
• Geosiyosiy taranglik — tez o‘sayotgan xavf.
• Texnologik xatarlar — yangi, ammo tobora chuqurlashib borayotgan yo‘nalish.
• Ijtimoiy va demografik muammolar — tizimlarning ichki barqarorligiga ta’sir qiluvchi omillar.

Bunday sharoitda global hamkorlik, ilmiy yechimlar, barqaror iqtisodiy siyosatlar va xavflarni boshqarishning uzluksiz takomillashuvi yanada muhim ahamiyat kasb etmoqda.