Blekautdan keyingi uyg‘onish: Markaziy Osiyo umumiy energiya bozoriga o‘tmoqda

Bugungi kunda Markaziy Osiyo davlatlari energetika mustaqilligini yakka tartibda ta’minlash qiyin bo‘lgan yangi davr bo‘sag‘asida turibdi. Mintaqada elektr energiyasiga bo‘lgan talab jadal sur’atlar bilan o‘sib bormoqda. Jahon bankining prognozlariga ko‘ra, 2050-yilga borib hududda elektr energiyasi iste’moli qariyb uch baravarga ko‘payishi kutilmoqda. Bunday ulkan ehtiyojni har bir davlatning o‘zi alohida va mustaqil ravishda qoplay olmasligi xavfsizlik masalasini kun tartibiga chiqarmoqda.

Energetika tizimidagi muammolar nafaqat iqtisodiy, balki ekologik xavflarni ham keltirib chiqaradi. Ekologiya va iqlim o‘zgarishi milliy qo‘mitasi raisi Aziz Abduhakimovning tushuntirishicha, energiya taqchilligi yuzaga kelgan davrlarda mamlakatlar ko‘pincha ko‘mir va mazut kabi og‘ir yoqilg‘ilardan foydalanishga majbur bo‘ladi. Tizimlar integratsiyasi esa mamlakatlararo elektr oqimini barqarorlashtirib, havo sifatini yaxshilashga va zararli tutunlarni kamaytirishga xizmat qiladi. Toza havo masalalari bo‘yicha hukumatlararo koalitsiyaning tuzilishi ham mintaqa davlatlarining ushbu yo‘nalishdagi hamkorligi kuchayayotganidan dalolat beradi.

Tarixiy dars va integratsiya zarurati

2022-yilda Markaziy Osiyoning o‘nlab million aholisini qorong‘ulikda qoldirgan ommaviy blekaut mintaqa energetika tizimi uchun jiddiy sinov bo‘ldi. Jahon bankining energetika bo‘yicha katta mutaxassisi Maqsudjon Safarov ushbu hodisani tizimdagi kamchiliklarni ko‘rsatib bergan “ogohlantiruvchi qo‘ng‘iroq” deb baholadi. Bugungi kunda mintaqa ichidagi elektr savdosi umumiy ehtiyojning bor-yo‘g‘i 3 foizini tashkil qiladi, mavjud davlatlararo elektr uzatish liniyalari esa o‘z quvvatining yarmidan ham kamroq darajada ishlamoqda. Taqqoslash uchun, Yevropa ittifoqining yagona energiya bozorida tarmoqlararo aloqalardan foydalanish darajasi 85–90 foizga yetadi.

Safarovning fikricha, hozirgi kelishuvlar asosan vaziyatga qarab va ikki tomonlama asosda, ayniqsa qishki inqirozlar paytida amalga oshirilmoqda. To‘laqonli mintaqaviy bozorning mavjud emasligi va SSSR davridan qolgan davlatlararo infratuzilmaning eskirganligi asosiy to‘siqlardan hisoblanadi. Toshkentdagi “Energiya” xalqaro dispetcherlik markazi ham hozircha faqat texnik jarayonlarni muvofiqlashtirish bilan cheklanib qolgan. Biroq so‘nggi yillarda paydo bo‘lgan siyosiy iroda tufayli vaziyat o‘zgara boshladi. Safarov vaziyatni shunday baholaydi:

“Uzoq vaqt davomida energetika masalalari mintaqaviy darajada muhokama qilinmas edi. Hozir energetika vazirlari muvofiqlashtirish va muloqot maqsadida yiliga bir necha marta uchrashishadi”.

Resurslarning o‘zaro mutanosibligi

Markaziy Osiyo mamlakatlari bir-birini to‘ldiruvchi tabiiy boyliklarga ega. Masalan, Qirg‘iziston va Tojikiston yirik gidroenergetika quvvatiga (Qambarota GES-1 va Rog‘un GES loyihalari) ega bo‘lsa, Qozog‘istonda shamol, Turkmanistonda gaz, O‘zbekistonda esa quyosh energetikasi salohiyati yuqori. Mintaqaviy bozorda ushbu manbalarni birlashtirish quyosh va shamol energiyasining ob-havoga bog‘liqlik injiqliklarini yumshatishga yordam beradi.

Safarov har bir mamlakat o‘z qiyosiy ustunligiga tayanishi kerakligini ta’kidlab, shunday deydi:

“Har bir davlat o‘zini to‘liq ta’minlash uchun juda ko‘p elektr stansiyalari qurishi shart emas. Qo‘shnilarga tayanish va butun mintaqa miqyosida tizimni optimallashtirish mumkin va zarur”.

REMIT dasturi

2026-yilning yanvar oyida Jahon banki tomonidan tasdiqlangan va 2035-yilgacha mo‘ljallangan REMIT dasturi mintaqa energetikasini mutlaqo yangi bosqichga olib chiqishni maqsad qilgan. Ushbu tashabbus doirasida Qirg‘iziston, Tojikiston va O‘zbekistonga hamda “Energiya” markaziga dastlabki bosqich uchun 143,2 million dollar mablag‘ ajratilmoqda. Loyihaga Qozog‘iston va Turkmaniston ham qo‘shilmoqda. 

Safarovga ko‘ra, bu Markaziy Osiyo tarixida barcha besh davlatni birlashtirgan birinchi mintaqaviy loyiha hisoblanadi.

REMIT dasturi doirasida 2035-yilgacha qo‘shimcha 9 GVt qayta tiklanuvchi energiya quvvatlarini ishga tushirish rejalashtirilgan bo‘lib, bu Rog‘un va Qambarota GESlarining umumiy quvvatidan ham ko‘proqdir.

Jahon bankining hisob-kitoblariga ko‘ra, bunday integratsiya 2050-yilga borib mintaqaga 15 milliard dollargacha iqtisodiy foyda keltirishi mumkin. Shuningdek, elektr energiyasi narxi 10 foizgacha arzonlashishi, energetik xavfsizlik darajasi oshishi va zararli gazlar chiqishi chorak qismga qisqarishi kutilmoqda. 2035-yilgacha to‘liq modernizatsiya uchun kamida 5,5 milliard dollar talab etilsa-da, REMIT dasturi xalqaro investorlarni jalb qiluvchi asosiy poydevor vazifasini o‘taydi va kelajakda mintaqararo savdo hajmini kamida ikki baravarga oshiradi.

Markaziy Osiyo blekauti

2022-yil 25-janvar kuni Toshkent vaqti bilan tushga yaqin, soat 11:00 atrofida Markaziy Osiyo yagona energetika tizimida sodir bo‘lgan yirik avariya mintaqa tarixidagi eng yirik inqirozlardan biriga aylandi. Bir necha daqiqa ichida O‘zbekiston, Qirg‘iziston va Qozog‘iston janubidagi o‘nlab million aholi mutlaqo elektrsiz qoldi. Ushbu voqea “Markaziy Osiyo blekauti” nomi bilan tarixga kirdi.

Mintaqaning energiya tizimi sovet davridan qolgan yagona zanjirga ulangan bo‘lib, undagi har qanday yirik uzilish domino effektini, ya’ni zanjirli reaksiyani keltirib chiqaradi. Davlatlararo komissiya xulosalariga ko‘ra, hammasi shimoliy va janubiy energiya tizimlarini bog‘lovchi tranzit liniyalarda kuchlanishning keskin o‘ynashidan boshlangan. O‘zbekiston va Qozog‘iston energetika tizimlaridagi texnik nosozlik hamda yuklamaning ortishi oqibatida Qozog‘istonning “Shimol-Sharq-Janub” yo‘nalishidagi 500 kilovattli asosiy elektr uzatish liniyasi avariyaviy tarzda tarmoqdan uzilgan. Bu holat butun mintaqa bo‘yicha elektr energiyasi chastotasi va kuchlanishining keskin tushib ketishiga olib keldi. Tizimni butunlay yonib ketishdan asrash uchun avtomatik va tezkor himoya vositalari ishga tushdi va O‘zbekiston, Qirg‘iziston hamda Qozog‘iston janubidagi yirik elektr stansiyalari, shu jumladan, gidro va issiqlik stansiyalari o‘z-o‘zini tarmoqdan uzishga majbur bo‘ldi. Natijada ulkan hudud soniyalar ichida zulmatga g‘arq bo‘ldi.

Elektr ta’minotidagi 5-6 soatlik uzilish hayotiy muhim infratuzilmalarni butunlay falaj qilib qo‘ydi va keng ko‘lamli transport inqirozini keltirib chiqardi. Toshkent metrosi yer ostida qoldi, poyezdlar harakati to‘xtadi, Toshkent va Bishkek aeroportlari parvozlarni qabul qilishni va jo‘natishni vaqtincha to‘xtatdi, ko‘chalarda svetoforlar o‘chgani sababli esa ulkan tirbandliklar yuzaga keldi. Transportdan tashqari, kommunal sohada ham jiddiy muammolar paydo bo‘ldi. Elektr yo‘qligi sababli suv nasoslari to‘xtab qoldi, shaharlarda ko‘p qavatli uylarga ichimlik suvi va issiqlik yetkazib berish uzildi. Isitish tizimining to‘xtashi qishning anomal sovuq kunlarida vaziyatni yanada og‘irlashtirdi. Shu bilan birga, mobil aloqa stansiyalari akkumulyatorlar hisobiga bir muddat ishlab turgan bo‘lsa-da, tez orada internet va aloqa sifati butunlay yomonlashdi. Bankomatlar va terminallar ishlamay qolishi sababli naqd pulsiz hisob-kitoblar hamda savdo-sotiq tizimi vaqtincha to‘xtab qoldi.

Mutaxassislar 2022-yilgi blekautni shunchaki tasodifiy avariya emas, balki bir nechta yashirin tizimli muammolarning portlashi deb atashadi. Birinchidan, o‘sha davrda Xitoyda mayning taqiqlanganidan so‘ng, kriptovalyuta ishlab chiqaruvchi yirik maynerlar oqimi Qozog‘istonga ko‘chib o‘tdi, bu esa mintaqa energiya tizimiga kutilmagan va haddan tashqari ulkan yuklamani olib keldi. Ikkinchidan, avariyadan oldingi yoz mavsumida Qirg‘izistonda kuzatilgan jiddiy qurg‘oqchilik gidroelektr stansiyalarida suv zaxirasini kamaytirib yuborgan edi, bu esa tizimda favqulodda vaziyatlar uchun zarur bo‘lgan zaxira quvvatlarining yetishmasligiga sabab bo‘ldi. Uchinchidan, davlatlar mustaqillikka erishgandan keyin ichki tarmoqlarni qisman yangilagan bo‘lsa-da, mamlakatlararo ulanish liniyalari va dispetcherlik nazorati 1970-1980-yillar darajasida qolib ketgandi, ya’ni eskirgan infratuzilma tufayli tizim avtomatik ravishda bir davlatdagi muammoni ikkinchisidan tezkorlik bilan ajratib ololmadi. Aynan mana shu achchiq tarixiy saboq bugungi kunda Jahon bankining REMIT dasturi doirasida barcha beshta davlatni raqamli tizim orqali yagona va xavfsiz tarmoqqa birlashtirish choralarini ko‘rishga asosiy turtki bo‘ldi.