Markaziy Osiyoning energiya tizimi birlashtirilsa nima bo‘ladi?

Markaziy Osiyo mintaqasi, boy tabiiy resurslari va strategik joylashuvi bilan jahon energiya bozorida muhim o‘rin egallaydi. Ammo, bu hududda mavjud energiya tizimlarining o‘zaro bog‘liq emasligi va yuqori darajadagi integratsiya etilmaganligi, sohada samarali va barqaror rivojlanishni ta’minlashda jiddiy to‘sqinliklar yaratmoqda.

Jahon banki Markaziy Osiyoda energiya bozorini yaratish va mintaqaviy energiya tizimlarini integratsiyalashga qaratilgan “Markaziy Osiyoda elektr energiya bozorini rivojlantirish va energiya tizimlari integratsiyasi” (REMIT) dasturini tasdiqladi. Ushbu dastur, 10 yil davomida amalga oshiriladigan katta loyihani tashkil etadi va mintaqada birinchi mintaqaviy elektr energiya bozorini yaratadi.

Biroq, bunday keng qamrovli dasturning amalga oshirilishi faqat ijobiy natijalar bermasligi mumkin. Shu bois, Markaziy Osiyoning energiya tizimlarini integratsiya qilish jarayoni, imkoniyatlar va xavf-xatarlarni o‘z ichiga olgan murakkab va ko‘p qirrali bir jarayon sifatida qaraladi.

Dastur bosqichlari

Dastur birinchi bosqichida, Markaziy Osiyo mamlakatlari o‘rtasida energiya tizimlarini integratsiyalash va elektr energiyasining bozorini rivojlantirishga katta e’tibor qaratadi. Bu jarayonni qo‘llab-quvvatlash maqsadida, Qirg‘iziston, Tojikiston, O‘zbekiston va boshqa Markaziy Osiyo davlatlariga umumiy qiymati $143,2 million bo‘lgan grantlar va imtiyozli kreditlar ajratiladi. Ushbu mablag‘larning $140 millioni Jahon bankining Xalqaro taraqqiyot assotsiatsiyasining (XTA) resurslaridan, qolgan $3,2 millioni esa Markaziy Osiyo Suv va Energetika Dasturi (CAWEP) orqali taqdim etiladi.

Iqtisodiy ta’sir va toza energiya integratsiyasi

REMIT dasturining asosiy maqsadlaridan biri, 2050-yilgacha energiya tizimlari integratsiyasi va elektr savdosini rivojlantirish orqali Markaziy Osiyo mintaqasiga katta iqtisodiy foyda keltirishdir. Dastur, toza energiya quvvatlarini integratsiya qilish va xususiy investitsiyalarni jalb qilish imkoniyatlarini yaratishda muhim o‘rin tutadi.

Jahon banki Markaziy Osiyo bo‘yicha mintaqaviy direktori Naji Benxasin, ushbu dastur natijasida, transchegaraviy toza energiya almashinuvi orqali yanada samarali energiya ishlatilishini ta’kidladi. Bu, nafaqat energiya ta’minoti ishonchliligini oshiradi, balki aholi va biznes uchun elektr energiyasini arzonlashtiradi va yangi ish o‘rinlarini yaratadi. 2050-yilga borib, kengaytirilgan energiya integratsiyasi va elektr savdosining rivojlanishi mintaqaga taxminan 15 milliard dollar iqtisodiy foyda keltirishi mumkin, deya qo‘shimcha qildi Benxasin.

Imkoniyatlar qay darajada?

REMIT dasturining umumiy moliyaviy hajmi taxminan $1 milliardni tashkil etadi. Bu mablag‘lar uch bosqichda sarflanadi. Birinchi bosqichda mintaqaviy elektr energiyasi bozorini ishlab chiqish va ishga tushirish, energiya uzatish infratuzilmasini mustahkamlash, tarmoqlar ishonchliligini oshirish va raqamli tizimlar joriy etish bo‘yicha ishlar amalga oshiriladi. Shuningdek, energetika sohasidagi mintaqaviy institutlar va muvofiqlashtirishni kuchaytirish maqsadida ham katta sa’y-harakatlar ko‘riladi.

Integratsiyalashuv nima beradi?

Markaziy Osiyo mamlakatlari o‘rtasida energiya bozorining integratsiyalashuvi nafaqat hududiy iqtisodiyotga yangi imkoniyatlar yaratadi, balki xalqaro energiya bozorlarida ham raqobatbardoshlikni oshiradi. Xususan, ushbu dastur mintaqaning energiya tarmoqlarini kuchaytirish, yangi texnologiyalarni joriy etish va energiya sohasidagi integratsiyani yanada rivojlantirishga yordam beradi.

Natijada, Markaziy Osiyo mamlakatlari global energiya tizimlarida o‘z o‘rnini mustahkamlab, iqtisodiy barqarorlik va o‘sishni ta’minlash imkoniyatlariga ega bo‘ladi.

Salbiy oqibatlari ham yo‘q emas

Markaziy Osiyo davlatlarining energiya tizimlari integratsiyasi bir qator iqtisodiy, ekologik va ijtimoiy foydalarni taqdim etishi bilan birga ba’zi salbiy oqibatlarga ham olib kelishi mumkin. Bu salbiy oqibatlar quyidagi omillar bilan bog‘liq:

Resurslarga bo‘lgan tazyiq: Markaziy Osiyo mamlakatlari, xususan O‘zbekiston, Turkiymaniston va Qozog‘iston, katta energiya resurslariga ega (masalan, tabiiy gaz va neft). Energiya tizimlarining integratsiyasi bu resurslarga bo‘lgan talabni oshirishi mumkin, bu esa ularni barqaror va samarali ishlatish uchun zarur bo‘lgan infratuzilmani kuchaytirish kerakligini bildiradi. Agar bu resurslar notinch va samarali ishlatilmasa, ularning isrof bo‘lishi yoki kamayishi mumkin.

Ekologik xavflar: Integratsiya jarayonida ko‘plab davlatlar o‘rtasida ko‘proq energiya o‘tkazib berish va tranzit qilish kerak bo‘lishi tabiiy. Bu holat ekologik muammolarni keltirib chiqarishi mumkin, masalan, ko‘proq ko‘mir yoki fosil yoqilg‘ilaridan foydalanish, bu esa atmosferaga karbon dioksid chiqindilarini oshirishi va iqlim o‘zgarishiga olib kelishi mumkin.

Geosiyosiy ziddiyatlar: Energiya tizimlarining integratsiyasi o‘zgarishlar va siyosiy nuqtai nazardan ziddiyatlarni keltirib chiqarishi mumkin. Mamlakatlar o‘rtasidagi energiya resurslarini taqsimlashda nizolar, masalan, ta’minotning turg‘unligi yoki narxlar bo‘yicha kelishmovchiliklar, ijtimoiy va siyosiy beqarorlikka olib kelish ehtimoli ham yo‘q emas.