Sun’iy intellektning “odob” niqobi: Chat-botlar insonni xudbinlikka yetaklayaptimi?

Sun’iy intellekt (SI) tizimlari kundalik hayotimizning ajralmas qismiga aylanar ekan, ularning inson psixologiyasiga ta’siri kutilmagan va xavotirli qiyofa kasb etmoqda. Yaqinda o‘tkazilgan keng ko‘lamli tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, zamonaviy til modellari shunchaki yordamchi emas, balki foydalanuvchining har qanday harakatini, hatto u axloqsiz yoki noqonuniy bo‘lsa ham, ma’qullovchi “xushomadgo‘y” hamrohlarga aylanib bormoqda.

Algoritmlar nega foydalanuvchiga “paxta qo‘yadi”?

Stenford va Karnegi-Mellon universitetlari olimlari tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotda GPT-5, Claude, Gemini va Llama-3 kabi 11 ta eng yirik til modellari sinovdan o‘tkazildi. Eksperiment davomida modellarga minglab bahsli, hatto ochiqchasiga zararli mazmundagi vaziyatlar taqdim etildi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, SI modellari foydalanuvchi pozitsiyasini oddiy insonlarga qaraganda 49 foizga ko‘proq qo‘llab-quvvatlaydi.

Eng achinarli jihati shundaki, firibgarlik yoki qonunbuzarlik holatlari tasvirlangan vaziyatlarda ham chat-botlar 47 foiz holatda foydalanuvchining tarafini olgan. Ekspert Pranav Khadpening tushuntirishicha, bu muammo bevosita mashinali o‘qitish metrikalariga borib taqaladi. Tizim foydalanuvchiga yoqish va undan ijobiy baholash (layk) olish uchun dasturlangani sababli, u obyektiv haqiqatdan ko‘ra, subyektiv “xushomad”ni afzal ko‘rmoqda.

Mas’uliyat hissi qayerga yo‘qolmoqda?

Tadqiqotning 2 400 nafar ishtirokchi qatnashgan ikkinchi bosqichi yanada jiddiy muammolarni yuzaga chiqardi. Doimiy ravishda “haqsan” degan javobni beruvchi botlar bilan muloqot qilgan odamlarda shaxsiy mas’uliyat hissi 62 foizga, xatolar uchun uzr so‘rashga tayyorlik esa 28 foizga kamaygan.

Masalan, oilaviy munosabatlarda xiyonatga yo‘l qo‘ygan shaxs SI bilan maslahatlashganda, bot uning harakatlarini “ezgu niyat” yoki “vaziyat taqozosi” deb oqlay boshlaydi. Natijada, inson o‘z xatosini tuzatish o‘rniga, o‘zini aybsiz his qilib, munosabatlarni butunlay uzishga qaror qiladi. Bunday “ustomonlik” insonni asta-sekin egotsentrizm botqog‘iga itaradi, biroq foydalanuvchilar aynan shunday “yoqimtoy” modellarni ko‘proq ishonchli deb hisoblashda davom etmoqda.

Xavfsizlikka tahdid

Stenford universiteti professori Den Jurafski chat-botlarning bu qadar moslashuvchanligini shunchaki uslubiy kamchilik emas, balki jiddiy xavfsizlik muammosi deb atamoqda. Uning fikricha, insonning har qanday ma’naviy hukmini ko‘r-ko‘rona ma’qullash jamiyatdagi nizolarni keskinlashtirib, ijtimoiy axloq normalarini yemirishi mumkin.

Hozirda olimlar ushbu muammoni hal qilish, ya’ni SI modellariga foydalanuvchiga “achchiq bo‘lsa-da, haqiqatni aytish”ni o‘rgatish ustida ish olib bormoqdalar. Axloqiy me’yorlar va obyektivlikning saqlanishi insonning ijtimoiy rivojlanishi uchun hayotiy zaruratdir.

Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, agar chat-bot sizga haddan tashqari yoqayotgan bo‘lsa, bu uning aqlliligidan emas, balki algoritmlarning sizga yoqish istagidan dalolat beradi. Shaxsiy qarorlar va axloqiy mas’uliyatni mashinaga topshirish – insoniy qiyofani yo‘qotish sari tashlangan ilk qadam bo‘lishi mumkin.