400 million dollarlik kelishuv Toshkent drenaj tizimini Xitoy rivojlantiradimi?

Toshkent shahrida so‘nggi vaqtlarda kuzatilayotgan kuchli yog‘ingarchiliklar poytaxtning irrigatsiya va drenaj tizimi bugungi kun talablariga javob bermasligini, mavjud infratuzilma keskin yuklamalar ostida qolayotganini ko‘rsatmoqda. Xususan, may oyining birinchi o‘n kunligida kuzatilgan surunkali yomg‘irlar poytaxtning qator markaziy ko‘chalari va ijtimoiy obyektlarida suv to‘planishi bilan bog‘liq jiddiy muammolarni yuzaga keltirdi. Mazkur muammolarni tizimli hal etish hamda shahar infratuzilmasini tubdan modernizatsiya qilish maqsadida Toshkent shahar hokimligi tomonidan yirik investitsiyaviy loyihalar ishga tushirilmoqda. Xitoy xalq respublikasining Sian shahrida bo‘lib o‘tgan III O‘zbekiston–Xitoy hududlararo forumi doirasida poytaxt infratuzilmasini rivojlantirishga qaratilgan juda muhim va ko‘lamdor kelishuvlarga erishildi.

Toshkent uchun 3,5 milliard dollardan ortiq bitimlar

Xitoyning Sian shahrida o‘tkazilgan III O‘zbekiston–Xitoy hududlararo forumi poytaxt poydevorini mustahkamlash va iqtisodiy hamkorlikni kengaytirish yo‘lida yangi bosqichni boshlab berdi. Forum yakunlariga ko‘ra, Toshkent shahri uchun umumiy qiymati 3,5 milliard dollardan ortiq bo‘lgan investitsiyaviy va eksport kelishuvlari imzolandi. Toshkent shahar hokimligi matbuot xizmati taqdim etgan ma’lumotlarga ko‘ra, ushbu mablag‘larning 3 milliard 350 million dollarini investitsiyaviy loyihalar, 156 million dollarini esa eksport shartnomalari tashkil etadi.

Ushbu loyihalar shahar hayoti uchun eng zarur bo‘lgan infratuzilma, transport, qurilish, ekologiya va sanoat sohalarini qamrab olgan. Kelishuvlarning e’tiborga molik jihati shundaki, loyihalarni moliyalashtirish davlat byudjeti mablag‘lari va davlat kafolatlaridan foydalanmagan holda amalga oshiriladi. Mablag‘lar EPC+F (Muhandislik, xaridlar, qurilish va moliyalashtirish) modeli asosida xitoylik hamkorlar tomonidan jalb qilinishi rejalashtirilmoqda. Ushbu modelga ko‘ra, qarzlar va to‘lovlar uzoq muddatli istiqbolda shahar byudjetining aynan yangi daromad manbalarini shakllantirish hisobidan bosqichma-bosqich qaytariladi.

Forum doirasida ishlab chiqarish va yuqori texnologiyalar yo‘nalishida ham salmoqli qadamlar qo‘yildi. Xususan, “Yangi avlod” maxsus sanoat zonasini rivojlantirish maqsadida Xitoyning Jwise, Zhongke Honghu, CAS Cloud va UMGG kabi yetakchi texnologik hamda sanoat kompaniyalari bilan uchrashuvlar o‘tkazildi. Muzokaralar yakunida umumiy qiymati 130 million dollarga teng bo‘lgan investitsiyaviy hamkorlik to‘g‘risidagi bitimlar imzolandi.

Poytaxt infratuzilmasini modernizatsiya qilish yo‘nalishlari va investitsiyalar taqsimoti

Toshkent shahar hokimligi ishtirokida imzolangan kelishuvlar doirasida poytaxtning moddiy-texnik bazasini yaxshilash va turli sohalarni rivojlantirish uchun yo‘naltiriladigan investitsiyalar quyidagicha taqsimlandi:

• Drenaj kollektorlari, irrigatsiya va yomg‘ir suvlarini chetlashtirish tizimini rivojlantirish yo‘nalishiga — 400 million dollar;
• EPC+F modeli asosida BRT (tezyurar avtobus transporti), yo‘l o‘tkazgichlar va yo‘l infratuzilmasini rivojlantirishga — 1 milliard dollar;
• Transport va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish bo‘yicha qo‘shma investitsiyaviy loyihalarga — 1 milliard dollar;
• Renovatsiya hududlarida zamonaviy ko‘p qavatli turar joy majmualarini qurishga — 500 million dollar;
• Bezak toshlarini ishlab chiqarish tarmog‘iga — 150 million dollar;
• Keramika mahsulotlari ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yishga — 150 million dollar;
• 24/7 formatidagi zamonaviy brendli ko‘chalarni yaratish loyihasiga — 100 million dollar;
• Chiqindilarni saralash uchun “aqlli” uskunalar ishlab chiqarishni tashkil etishga — 50 million dollar.

Investitsiyaviy kelishuvlardan tashqari, forum doirasida poytaxtning eksport salohiyatini oshirishga xizmat qiluvchi shartnomalar ham imzolangan. Ular sirasiga zargarlik buyumlarini yetkazib berish bo‘yicha umumiy qiymati 150 million dollarlik uchta shartnoma, paxta ip-kalavasi eksporti bo‘yicha 5 million dollarlik hamda kumush konsentratini yetkazib berish bo‘yicha 1 million dollarlik bitimlar kiradi.

Toshkent drenaj tizimining amaldagi holati va master-rejadagi maqsadlar

Yog‘ingarchilik vaqtida Toshkent shahri ko‘chalarini suv bosishi tez-tez kuzatiladigan surunkali muammolardan biriga aylanib ulgurgan. Ma’lumotlarga ko‘ra, poytaxtdagi mavjud yomg‘ir suvlarini oqizish tizimi bir kecha-kunduzda bor-yo‘g‘i 20 millimetrgacha bo‘lgan yog‘ingarchilik hajmini qabul qilishga mo‘ljallangan. Biroq iqlim o‘zgarishlari va qisqa muddatda ko‘p miqdorda yog‘ayotgan yomg‘irlar ushbu tizimning imkoniyatlaridan sezilarli darajada yuqoridir.

Mavjud vaziyatni tubdan o‘zgartirish maqsadida shahar hokimligi tomonidan maxsus bosh reja (master-reja) ishlab chiqilgan bo‘lib, unda irrigatsiya va drenaj tizimining o‘tkazuvchanlik quvvatini bir kecha-kunduzda 36 millimetrgacha bosqichma-bosqich oshirish ko‘zda tutilgan. Xitoy bilan imzolangan 400 million dollarlik shartnoma aynan ushbu master-rejani hayotga tatbiq etish, shahar ko‘chalarini suv toshqinlaridan himoya qilish va kollektor-drenaj tarmoqlarini to‘liq yangilash maqsadlariga xizmat qiladi.

10-maydagi kuchli yomg‘ir va poytaxt tumanlaridagi favqulodda yuklama

Joriy yilning 10-may kuni Toshkent shahrida kuzatilgan ob-havo sharoiti amaldagi drenaj tizimi qanchalik katta yuklama ostida qolganini amalda ko‘rsatdi. Shu kuni poytaxtda yog‘in miqdori 35 millimetrni tashkil etdi. Poytaxt hokimligi matbuot xizmati bergan bayonotga ko‘ra, ushbu yog‘ingarchilik hajmining asosiy qismi ikki soatdan kamroq vaqt ichida yog‘gan bo‘lib, bu ko‘rsatkich o‘rtacha oylik yog‘ingarchilik me’yorining yarmidan ko‘prog‘iga teng bo‘lgan.

Bunday keskin va qisqa muddatli yuklama natijasida shahar suv oqizish infratuzilmasi master-rejada faqat istiqboldagina nazarda tutilgan hisob-kitob parametrlariga (36 mm) juda yaqin keldi. Ayrim nuqtalarda kelayotgan suv hajmi bir vaqtning o‘zida mavjud irrigatsiya tarmoqlari va quvurlarning o‘tkazuvchanlik quvvatidan oshib ketishi oqibatida shahar miqyosidagi 8 ta tuman bo‘yicha jami 23 ta manzilda suv to‘planishi holatlari qayd etilgan.

Tumanlar kesimida suv to‘planishi bo‘yicha kelib tushgan murojaatlar statistikasi quyidagicha ko‘rinish olgan:

• Mirzo Ulug‘bek tumani — 6 ta manzil;
• Shayxontohur tumani — 4 ta manzil;
• Yashnobod tumani — 3 ta manzil;
• Mirobod tumani — 3 ta manzil;
• Olmazor tumani — 2 ta manzil;
• Chilonzor tumani — 2 ta manzil;
• Yunusobod tumani — 2 ta manzil;
• Yakkasaroy tumani — 1 ta manzil.

“Bunga faqat tizim emas, insoniy omillar ham aybdor”

Hokimlikning ta’kidlanishicha, ayrim hududlarda tabiiy omillardan tashqari mahalliy sharoitlar va inson omili ham vaziyatni yanada murakkablashtirgan. Suv oqizish elementlarining maishiy chiqindilar bilan tiqilib qolishi, fuqarolar yoki tadbirkorlar tomonidan o‘zboshimchalik bilan qurilgan inshootlar, ariq va irrigatsiya tizimlarining avtoturargohlar yoki boshqa xo‘jalik ehtiyojlari uchun o‘zboshimchalik bilan to‘sib qo‘yilishi tizim faoliyatiga jiddiy zarba bergan. Shahar ma’muriyati alohida olingan har bir aralashuv arzimasdek tuyulishi mumkinligini, ammo shahar miqyosida jamlanganda butun suv oqizish tizimining zanjirli ravishda ishdan chiqishiga olib kelishini eslatib o‘tgan.

Shundan so‘ng muammoli nuqtalar o‘rganilgach, ishchi guruhlar tomonidan infratuzilmani tiklash bo‘yicha quyidagi manzilli choralar belgilab olingan:

• 5 ta manzilda yangi irrigatsiya tizimini qurish;
• 1 ta aniqlangan hududni loyihachilar bilan birgalikda qayta o‘rganib chiqish;
• Suv oqimini muvozanatlash uchun qo‘shimcha 3 ta dyuker o‘rnatish;
• Bitta obyektda diametri 800 mm bo‘lgan, boshqa bir qator hududlarda esa diametri 500 mm bo‘lgan yuqori o‘tkazuvchanlikka ega quvurlarni yotqizish;
• Qo‘shimcha nasos agregatlarini o‘rnatish orqali suv chiqarish quvvatini oshirish;
• Yomg‘ir suvini tezkor qabul qilish uchun 6 ta qo‘shimcha suv qabul qilish panjarasini montaj qilish;
• Tizimning ayrim nosoz va to‘silib qolgan qismlari o‘tkazuvchanlik quvvatini mexanik jihatdan kuchaytirish.

“Chorsu” metro bekatidagi favqulodda holat misolida

Infratuzilmadagi kamchiliklar oqibatida yuzaga kelgan yana bir jiddiy hodisa joriy yilning 3-may kuni qayd etildi. Kuchli yog‘ingarchilik natijasida Toshkent metropolitenining uzoq yillik tarixga ega “Chorsu” bekatiga yomg‘ir suvlari sizib kirdi va toshqin hosil qildi. Metropoliten matbuot xizmati bergan rasmiy bayonotga ko‘ra, shahar hududlaridagi irrigatsiya va drenaj tizimlarining o‘z vaqtida tozalanmagani hamda tarmoqlarning ortiqcha yuklama ostida qolishi sababli, yer ustida to‘plangan katta suv oqimlari bekat hududiga kirib kelgan.

Ushbu holat yuzasidan Toshkent shahar hokimligi Drenaj va kollektor tizimlari boshqarmasi muhandisi Farhod Najmiddinov batafsil tushuntirish bergan edi. Mutaxassisning ta’kidlashicha, “Chorsu” metro bekati yonida yuzaga kelgan suv toshqiniga hududdagi irrigatsiya tarmoqlarining o‘zboshimchalik bilan yopib yuborilgani to‘g‘ridan-to‘g‘ri sabab bo‘lgan. Muayyan joylarda noqonuniy ravishda avtoturargohlar tashkil etilgani hamda yo‘llar qurilgani oqibatida mavjud tabiiy suv yo‘llari to‘liq berkitilib ketgan. Hokimlik vakillarining so‘zlariga ko‘ra, muqaddam ushbu hududda bunday muammo umuman kuzatilmagan, chunki mavjud irrigatsiya tarmoqlari o‘z vaqtida normal rejimda ishlagan.

Tizim 12 millimetrga ham dosh bermadimi?

E’tiborli jihati shundaki, 3-may kuni yog‘gan ikki soatlik yomg‘ir miqdori atigi 12 millimetrni tashkil etgan edi. Shaharning amaldagi drenaj tizimi nominal qiymatda 20 millimetrgacha mo‘ljallangan bo‘lsa-da, suv yo‘llarining sun’iy ravishda to‘silgani tizimning 12 millimetrlik yomg‘irda ham ishdan chiqishiga olib kelgan.

Amalga oshirilayotgan bu kabi tezkor chora-tadbirlar va Xitoy xalq respublikasi bilan imzolangan 400 million dollarlik strategik shartnoma doirasidagi modernizatsiya loyihalari Toshkent shahrining drenaj va irrigatsiya tizimini uzoq muddatli istiqbolda barqaror ishlashini ta’minlashga, poytaxtni har qanday tabiatsiz hodisalar va kuchli yog‘ingarchiliklar vaqtida talofatsiz saqlashga qaratilgan.