BMT bankrotlik yoqasida: Dunyo tartiboti markazi moliyaviy tanazzulni boshdan kechirmoqda

Birlashgan Millatlar Tashkiloti o‘z tarixidagi eng og‘ir moliyaviy inqiroz bilan yuzma-yuz keldi. Bosh kotib Antoniu Guterrishning ogohlantirishicha, agar a’zo davlatlar o‘z majburiyatlarini bajarmasa, joriy yilning iyul oyiga kelib tashkilot faoliyati butunlay to‘xtab qolishi mumkin.

Rekord darajadagi qarz va “muzlagan” faoliyat

Bosh kotibning 28-yanvar kuni a’zo davlatlarga yo‘llagan favqulodda murojaati xalqaro hamjamiyatni hushyor torttirdi. Ma’lum qilinishicha, 2025-yil yakuniga ko‘ra, majburiy badallar bo‘yicha qarzdorlik rekord darajaga — 1,57 milliard dollarga yetgan. Bu shunchaki raqamlar emas, balki dunyo bo‘ylab tinchlikparvarlik missiyalari, inson huquqlari himoyasi va gumanitar yordam dasturlarining amalga oshmay qolishidir.

Vaziyat shunchalik jiddiyki, hatto BMTning Jenevadagi binosida mablag‘ni tejash maqsadida isitish tizimlari va eskalatorlar o‘chirib qo‘yilgan. Tashkilot rahbariyati mavjud moliyaviy qoidalarni zudlik bilan qayta ko‘rib chiqishni talab qilmoqda.

Vashingtonning “zarbasi” va Trampning muqobil rejasi

Inqirozning asosiy sabablaridan biri — BMTning eng yirik donori bo‘lgan AQShning moliyaviy siyosati o‘zgarganidir. Vashington nafaqat ixtiyoriy jamg‘armalarni qisqartirdi, balki muntazam budjet va tinchlikparvarlik operatsiyalari uchun belgilangan majburiy to‘lovlardan ham bosh tortdi.

E’tiborli jihati shundaki, AQSh prezidenti Donald Tramp BMTga nisbatan keskin tanqidiy munosabatda bo‘lib, unga muqobil ravishda “Tinchlik kengashi”ni tuzish g‘oyasini ilgari surdi. Trampning fikricha, yangi tuzilma qurolli mojarolarni hal etishda eskirgan va samaradorligi past BMTdan ko‘ra foydaliroq bo‘ladi.

Moliyaviy mas’uliyat: Kim yetakchi va kim qarzdor?

Tashkilot budjetini shakllantirishda davlatlarning iqtisodiy qudrati asosiy mezon hisoblanib, bunda eng katta yuk AQSH va Xitoy zimmasiga tushadi. Xususan, Vashington asosiy budjetning 22 foizini, Pekin esa 20 foizini ta’minlashi belgilangan. Biroq bugungi manzara turlicha: Xitoy o‘z moliyaviy majburiyatlarini to‘liq va o‘z vaqtida bajargan bo‘lsa, AQSh to‘lovlardan butunlay voz kechgan.

Qolgan a’zolar orasida ham vaziyat barqaror emas — jami 48 ta davlat o‘z badallarini o‘tkazib bermagan. Rossiya esa dastlabki qarzdorlikdan so‘ng, qolgan 71 million dollarlik mablag‘ni to‘lab berganini ma’lum qildi. Bunday nomutanosiblik global tizimning moliyaviy tayanchlarini yemirmoqda.

2025-yil yakuniga ko‘ra, 48 ta davlat o‘z badallarini o‘z vaqtida o‘tkazmagan. Bu esa 193 ta davlatni birlashtirgan global tizimning tayanchlarini zaiflashtirmoqda.

Taqdir ironiyasi: Buzilgan eskalatordan yangi kengashga qadar

Sentabr oyida Donald Tramp BMTning Nyu-Yorkdagi qarorgohiga kelganida, eskalatorning ishlamay qolishi ramziy ma’no kasb etgandek bo‘ldi. Tashkilot ichidagi texnik nosozliklar va moliyaviy yetishmovchiliklar fonida Tramp o‘zining “Tinchlik kengashi”ni ta’sis etdi.

1945-yilda Ikkinchi jahon urushidan keyin yangi global urushlarning oldini olish uchun tuzilgan BMT bugun nafaqat siyosiy, balki omon qolish uchun iqtisodiy kurash maydoniga aylanib qoldi. Dunyo tartibotining 80 yillik kafolati hisoblangan ushbu struktura yozga qadar o‘z moliyaviy muammolarini hal eta oladimi yoki global boshqaruvda yangi davr boshlanadimi? Bunga vaqt va a’zo davlatlarning siyosiy irodasi javob beradi.