O‘zbekiston moliya bozorida raqamli inqilob: Naqd pulning ulushi nega kamaymoqda?

O‘zbekiston iqtisodiyoti jadal sur’atlar bilan raqamli relslarga o‘tishda davom etmoqda. Markaziy bankning 2025-yil yakunlari bo‘yicha e’lon qilgan so‘nggi hisoboti mamlakat moliya tizimida naqd pulsiz hisob-kitoblar ko‘lami kengayganini va aholining bank xizmatlariga bo‘lgan ishonchi yangi bosqichga ko‘tarilganini ko‘rsatmoqda.

Moliyaviy oqimlar: 1 kvadrillionlik marra zabt etildi

O‘tgan yil yakunlariga ko‘ra, bank tizimiga kelib tushgan umumiy pul tushumlari hajmi (ham naqd, ham terminal orqali) 1 075 trillion so‘mni tashkil etdi. Bu ko‘rsatkich 2024-yilga nisbatan 28 foizlik sezilarli o‘sish demakdir. Iqtisodiyotdagi faollikning oshishi, ayniqsa, raqamli to‘lovlarda yaqqol namoyon bo‘ldi: umumiy tushumlarda mobil ilovalar va terminallar orqali amalga oshirilgan tranzaksiyalar ulushi 40 foizdan 43 foizga ko‘tarildi.

Shu bilan birga, banklar orqali aylanayotgan umumiy naqd pul hajmi ham 1 250 trillion so‘mga yetib, o‘tgan yilga qaraganda 24 foizga o‘sgan. Naqd pul tushumlarining 615 trillion so‘mlik qismida bank xizmatlari (omonatlar, kredit qaytarilishi, valyuta sotuvi) ulushi 60 trillion so‘mga, savdo tushumlari 25 trillion so‘mga, pullik xizmatlar esa 16 trillion so‘mga ko‘paygan.

Naqdlashtirish madaniyati o‘zgarmoqda

Qiziqarli jihati shundaki, aholining daromadlari ortishi fonida bank kartalariga kelib tushayotgan mablag‘lar 1,4 baravarga ko‘paygan bo‘lsa-da, odamlarning bu pullarni naqd qilib yechib olish ishtiyoqi pasaymoqda. Raqamlar shuni tasdiqlamoqdaki, kartadagi mablag‘larni naqdlashtirish ko‘rsatkichi 2023-yildagi 24 foizdan 2025-yilga kelib 19 foizgacha tushgan. Bu aholining kundalik xaridlarda plastik kartalar va QR-to‘lovlardan foydalanishga ko‘proq moslashganidan dalolat beradi.

Shunga qaramay, bank kassalari va bankomatlardan chiqib ketgan naqd pullar hajmi 635 trillion so‘mni tashkil etib, o‘tgan yilga nisbatan 25 foizga oshgan. Ushbu chiqimlarning asosiy drayverlari sifatida bank kartalaridan pul yechish (54 trln so‘m), aholidan valyuta sotib olish (27 trln so‘m) va omonatlarni qaytarish (18 trln so‘m) jarayonlarini ko‘rsatish mumkin.

Pul massasi va nominallar tarkibidagi o‘zgarishlar

Markaziy bank naqd pul tushumi va chiqimi o‘rtasidagi nomutanosiblikni muvozanatlash maqsadida yil davomida muomalaga qo‘shimcha 16,8 trillion so‘m naqd pul chiqardi. Ammo bu umumiy pul massasidagi (M2) naqd pul ulushining oshishiga olib kelmadi, aksincha, bu ko‘rsatkich 18,1 foizgacha pasayib, o‘tgan yilga nisbatan 1,1 foiz bandga qisqardi.

Hamyonlarimizdagi pullarning "ko‘rinishi" ham tubdan o‘zgardi. Hozirda muomaladagi banknotlarning 83,1 foizini yirik nominaldagi pullar tashkil etmoqda. Xususan, 200 000 so‘mlik kupyuralarning ulushi 23,4 foizdan 28,5 foizga ko‘tarilgan bo‘lsa, 100 000 so‘mlik banknotlar ulushi 36,4 foizga tushdi. Bu holat mayda pullardan foydalanish kamayib, hisob-kitoblarda qulaylik uchun yirik nominallarga talab oshgani bilan izohlanadi.

Shuningdek, Markaziy bank eski namunadagi banknotlarni muomaladan chiqarishda davom etmoqda. Natijada 5 000 so‘mlik banknotlar tarkibidagi eski nusxalar 25 foizdan 7 foizga, 10 000 so‘mliklarda 24 foizdan 5 foizga va 100 000 so‘mliklarda 18 foizdan bor-yo‘g‘i 3 foizgacha tushgan.