O‘zbekistondagu eng qimmat banklar: Bu raqamlarga ishonib bo'ladimi?

Respublika fond birjasi (RFB) “Toshkent” listingida jami 18 ta moliya muassasasining aksiyalari o‘rin olgan bo‘lib, ularning umumiy kapitallashuvi 100 trillion so‘mdan oshdi. Biroq, ushbu raqamlar ortida davlat banklarining ulkan nominal aktivlari hamda xususiy sektorning agressiv baholanishi o‘rtasidagi murakkab bozor manzarasi yashirinibdi.

Ekspertlar tahliliga ko‘ra, O‘zbekiston fond bozoridagi past likvidlik sharoitida birja ma’lumotlariga ehtiyotkorlik bilan yondashish lozim. Ko‘plab banklarning aksiyalari oylab, hatto yillab sotuvga chiqmaydi. Bunday holatlarda kapitallashuv ko‘rsatkichlari ustav fondi yoki oxirgi tarixiy bitim narxidan kelib chiqib, nominal tarzda hisoblanadi. Haqiqiy bozor qiymatini esa faqat faol savdo qilinayotgan emitentlar kotirovkalari aks ettiradi.

Birja anomaliyasi: Kichik bank qanday qilib eng qimmatiga aylandi?

Reytingning rasmiy yetakchisi — kapitallashuvi 22 trln so‘mni (1,8 mlrd dollar) tashkil etgan Octobank (OCBK). Bu ko‘rsatkich bozor anomaliyasining yaqqol misolidir. Aktivlari hajmi bo‘yicha mamlakatda atigi 21-o‘rinda turgan bank, birja hisob-kitoblarida eng qimmat moliya muassasasi sifatida qayd etilgan.

Biroq, bu qiymat yuqori volatillik bilan ajralib turadi. Bitta aksiya narxi 20-fevralda 44 ming so‘m bo‘lgan bo‘lsa, 23-fevralga kelib 5,8 foizga tushib ketdi. Eng muhimi, bu narx o‘zgarishi atigi bitta aksiya bilan tuzilgan bitim natijasidir. Bunday past likvidlik sharoitida birja narxini haqiqiy bozor bahosi deb hisoblab bo‘lmaydi. Shunga qaramay, bank aktivlari bir yil ichida 3,2 trln so‘mdan 12,2 trln so‘mgacha o‘sib, jadal rivojlanishni ko‘rsatmoqda.

Davlat banklari: Xususiylashtirish va nominal baho

Reytingda ikkinchi o‘rinni egallab turgan Xalq banki aksiyalari birjada umuman savdo qilinmaydi. Uning 11,5 trln so‘mlik kapitallashuvi faqat nominal qiymatga asoslangan. Biroq, investorlar uchun Milliy investitsiya fondi (UzNif) orqali bank tarixining bir qismiga aylanish imkoniyati mavjud, chunki fond portfelining 30 foizi aynan Xalq banki aksiyalaridan iborat.

Shunga o‘xshash vaziyat reytingda 6-o‘rinda turgan Sanoatqurilishbank (SQB) bilan ham bog‘liq. Uning ham 30 foizlik ulushi UzNif tarkibida. SQB xususiylashtirish ro‘yxatida “Ipoteka-bank”dan keyingi asosiy nomzod sanaladi. Fitch xalqaro agentligi hisobotiga ko‘ra, SQB tijorat modeliga o‘tishda katta yutuqlarga erishgan va Franklin Templeton boshqaruvi uning strategik investorlar uchun jozibadorligini oshirmoqda. SQB aksiyalari yuqori likvidli hisoblanib, bozor uni 7,8 trln so‘mga baholamoqda.

Faol o‘yinchilar va dinamik o‘sish

Uchinchi o‘rinda 9,1 trln so‘mlik kapitallashuv bilan “Trastbank” bormoqda. Undan keyingi o‘rinni 8,3 trln so‘m baho bilan “Ipak yo‘li” banki band etgan.

Beshinchi o‘rinda esa 8,1 trln so‘m qiymatga ega “Ipoteka-bank” joylashgan. Bu dinamik o‘sish keyslaridan biri bo‘lib, bank zarardan chiqib, 2025-yilda qariyb 400 mlrd so‘m sof foyda ko‘rdi. OTP Group tomonidan 2023-yilda 75 foiz ulush sotib olinganidan so‘ng, qolgan 25 foizlik aksiyalarning 2026-yilda sotib olinishi bozordagi asosiy intriga hisoblanadi.

Shuningdek, Hamkorbank (7,5 trln so‘m) ishonchli o‘sish ko‘rsatib, aksiyalar narxini uch oyda 38,87 so‘mdan 58 so‘mgacha oshirdi. Bank xalqaro listingni maqsad qilgan. “Agrobank” (6,7 trln so‘m) kredit portfeli o‘sishi bo‘yicha yetakchilik qilmoqda.

1 dan 5 trln so‘mgacha: Xususiy va davlat banklari kurashi

Ushbu guruhga Biznesni rivojlantirish banki (4,6 trln so‘m) yetakchilik qilmoqda, u 2024-yildagi zarardan so‘ng 503 mlrd so‘m foydaga chiqqan. Xususiy “Garant bank” (2,4 trln so‘m) aksiyalari 142,7 foizga qimmatlashib, o‘sish yetakchilaridan biriga aylandi.

Aloqabank (2,3 trln so‘m) aksiyalari nominaldan past narxda sotilayotgan bo‘lsa-da, savdo faolligi yuqori. Turonbank (1,03 trln so‘m) va Universalbank (1,02 trln so‘m) ham faol savdolar doirasida kapitallashuvini oshirmoqda.

Aktiv ulkan, lekin faollik past

Ro‘yxatda aktivlari bo‘yicha ulkan, biroq birjada faolligi past banklar ham mavjud. Ular orasida eng yirik xususiy bank — Kapitalbank (aktivlari bo‘yicha 5-o‘rin) bo‘lib, erkin muomaladagi aksiyalar yo‘qligi sababli uning haqiqiy bozor bahosini aniqlash qiyin. Shuningdek, Orient Finans Bank, InFinBank va Tenge Bank aksiyalari bo‘yicha bitimlar juda kam yoki umuman yo‘q, bu esa ularning nominal kapitallashuvini shubha ostiga qo‘yadi.