O‘zbekistondagi viza monopollari kim?

Raqobatni rivojlantirish va iste’molchilar huquqlarini himoya qilish qo‘mitasi tomonidan fuqarolarning chet el davlatlariga chiqishi uchun viza hujjatlarini rasmiylashtirish xizmatlari ko‘rsatilayotgan bozor atroflicha o‘rganib chiqildi. O‘rganishlar natijasida ushbu yo‘nalishda faoliyat yurituvchi bir qator yirik kompaniyalarning bozordagi rasmiy maqomi belgilandi.

Viza bozorida ustun mavqega ega kompaniyalar ro‘yxati kengaydi

Qo‘mita tomonidan o‘tkazilgan chuqur tahlillar natijasiga ko‘ra, mamlakatimiz viza xizmatlari bozorida bir nechta subyektlarning ta’sir doirasi yuqoriligi rasman qayd etildi. Xususan, “VFS Global Services UBKN” mas’uliyati cheklangan jamiyati o‘z yo‘nalishida eng keng qamrovga ega tuzilma sifatida e’tirof etildi. Mazkur kompaniya Avstriya, Vengriya, Lyuksemburg, Niderlandiya, Daniya, Belgiya, Bolgariya, Xorvatiya, Chexiya, Estoniya, Finlandiya, Gretsiya, Irlandiya, Latviya, Litva, Buyuk Britaniya, Shveysariya, Yangi Zelandiya, Isroil hamda Malta kabi jami yigirmata davlatga chiqish uchun viza xizmatlarini ko‘rsatish bozorida faoliyat yuritadi. Ushbu ko‘rsatkichlari sababli, kompaniya “Raqobat to‘g‘risida”gi Qonunning 13-moddasiga asosan bozorda ustun mavqega ega deb topildi.

Shu bilan birga, Amerika Qo‘shma Shtatlariga safar qilishni rejalashtirgan fuqarolarga viza xizmatlarini ko‘rsatish yo‘nalishida faoliyat olib borayotgan “Vizametric” mas’uliyati cheklangan jamiyatining ham mavqeyi baholandi. Ushbu kompaniya ham AQSh yo‘nalishidagi viza xizmatlari bozorida yuqorida qayd etilgan qonunning 13-moddasi talablariga muvofiq, ustun mavqega ega subyekt sifatida e’tirof etildi.

Germaniya va Fransiya yo‘nalishlarida ustun muzokara kuchi aniqlandi

Raqobat qo‘mitasining maxsus qarori bilan bozordagi yana bir yirik ishtirokchining mavqeyiga huquqiy baho berildi. Germaniya va Fransiya davlatlariga chiqish uchun tegishli viza xizmatlarini ko‘rsatib kelayotgan “TLS Contact” mas’uliyati cheklangan jamiyati ushbu ikki davlat yo‘nalishidagi faoliyati bo‘yicha “Raqobat to‘g‘risida”gi Qonunning 14-moddasi asosida ustun muzokara kuchiga ega deb topildi.

Ustun mavqe va ustun muzokara kuchi tushunchalarining huquqiy asosi

Amaldagi qonunchilikka ko‘ra, xo‘jalik yurituvchi subyektlarga bunday huquqiy maqomlarning berilishi muayyan mezonlarga asoslanadi. “Raqobat to‘g‘risida”gi Qonunning 13-moddasida belgilanishicha, tovar yoki moliya bozorida faoliyat yuritayotgan korxonaning o‘z ishini boshqa raqobatchilarning qarorlariga bog‘liq bo‘lmagan holda mustaqil amalga oshira olishi, umumiy bozor holatiga hal qiluvchi darajada ta’sir ko‘rsatishi yoki boshqa yangi ishtirokchilarning ushbu bozorga kirib kelishini cheklab qo‘yish imkoniyatiga egaligi ustun mavqe hisoblanadi.

Qonunning 14-moddasida keltirilgan ustun muzokara kuchi tushunchasi esa biroz boshqacha mexanizmni nazarda tutadi. Unga ko‘ra, bozorda to‘g‘ridan-to‘g‘ri ustun mavqega ega bo‘lmagan subyektning hamkorlar bilan tuziladigan bitim shartlariga, tovarlar realizatsiya qilinadigan muayyan hududga yoki belgilanayotgan yakuniy narx shakllanishiga bir tomonlama tartibda ta’sir ko‘rsatish imkoniyati ustun muzokara kuchi sifatida baholanishiga sabab bo‘ladi.

Qonun doirasidagi cheklovlar

Kompaniyalarning ushbu maxsus maqomlarga loyiq deb topilishi ularning zimmasiga qonun oldida jiddiy mas’uliyat yuklaydi. “Raqobat to‘g‘risida”gi Qonunning 18-moddasiga muvofiq, bozorda ustun mavqega yoki ustun muzokara kuchiga ega ekanligi rasman e’tirof etilgan barcha xo‘jalik yurituvchi subyektlar uchun qat’iy taqiqlar joriy etilgan.

Xususan, ushbu kompaniyalarga bozordagi sog‘lom raqobat muhitini sun’iy ravishda cheklashga olib keladigan xatti-harakatlarni sodir etish taqiqlanadi. Shuningdek, ular o‘z xizmatlaridan foydalanuvchi oddiy iste’molchilarning, qolaversa, shu sohada hamkorlik qilayotgan yoki faoliyat yuritayotgan boshqa tadbirkorlik subyektlarining huquqlari ile qonuniy manfaatlarini kamsituvchi, ularga zarar yetkazuvchi choralarni qo‘llashga haqli emaslar. Qo‘mita viza xizmatlari bozoridagi keyingi jarayonlarni ushbu qonuniy normalar doirasida nazorat qilib boradi.