Parij ramzi har yozda “o‘sadi”: Bunga nima sabab?

Ko‘pchilik Eyfel minorasining balandligi doim bir xil deb o‘ylaydi. Aslida esa yozgi jazirama kunlarda u 10 santimetrdan 20 santimetrgacha cho‘zilishi mumkin. Bunga hech qanday ta’mirlash yoki qo‘shimcha qurilish emas, balki oddiy fizika qonunlari sabab bo‘ladi.

Xo‘sh, qanday qilib 300 metrlik temir minora yozda “o‘sib”, qishda yana avvalgi holatiga qaytadi?

Eyfel minorasi yozda nega “o‘sadi”?

Har yoz Parijdagi mashhur Eyfel minorasi bir necha santimetrga balandroq bo‘lib qoladi. Bu qanday sodir bo‘ladi va nega dunyodagi eng mashhur inshootlardan biri haroratga qarab o‘zgaradi?

Ko‘pchilik Eyfel minorasining balandligi doim bir xil deb o‘ylaydi. Aslida esa bu mashhur inshootning balandligi faslga qarab biroz o‘zgarib turadi. Yozning eng issiq kunlarida u 12–15 santimetrgacha cho‘ziladi, qishda esa yana avvalgi holatiga qaytadi. Bunga na ta’mirlash ishlari, na yangi qurilmalar sabab bo‘ladi. Hammasi maktabda o‘tiladigan oddiy fizika qonuni — metallning issiqlik ta’sirida kengayishi bilan bog‘liq. Xo‘sh, qanday qilib 300 metrdan baland temir minora yozda “o‘sib”, qishda yana qisqaradi?

Eyfel minorasi nega har yoz balandroq bo‘ladi?

Eyfel minorasi 1889-yilda Fransiya inqilobining 100 yilligi munosabati bilan o‘tkazilgan Butunjahon ko‘rgazmasi uchun qurilgan. Dastlab u “300 metrlik minora” deb atalgan va o‘sha davr uchun dunyodagi eng baland inshoot hisoblangan. Keyinchalik uning tepasiga radio antennasi o‘rnatilib, balandligi qariyb 330 metrga yetgan.

Minora maxsus temirdan qurilgani sabab harorat ko‘tarilganda metall tabiiy ravishda kengayadi. Shu bois yoz oylarida Eyfel minorasi odatdagidan balandroq bo‘lib qoladi. Mutaxassislarning hisob-kitoblariga ko‘ra, Parijda qishdagi -20 daraja bilan yozdagi 40 daraja orasidagi harorat farqi hisobga olinsa, minora 12–15 santimetrgacha cho‘zilishi mumkin. Kuchli jazirama paytida metallning o‘zi esa quyosh nuri ta’sirida 60–70 darajagacha qizishi ham mumkin.

Metall nega kengayadi va bu qanday hisoblanadi?

Deyarli barcha qattiq jismlar issiqda kengayadi, sovuqda esa qisqaradi. Harorat oshishi bilan metall ichidagi atomlar tezroq harakatlana boshlaydi va ular orasidagi masofa biroz ortadi. Natijada metallning uzunligi ham juda oz miqdorda uzayadi.

Temirning kengayish koeffitsiyenti taxminan 12×10⁻⁶ ga teng. Oddiy qilib aytganda, bir metr uzunlikdagi temir harorat bir darajaga ko‘tarilganda atigi 12 mikrometr cho‘ziladi. Bu inson sochining qalinligidan ham kichik o‘zgarish. Ammo Eyfel minorasi yuzlab metr balandlikka ega bo‘lgani uchun shu kichik o‘zgarishlar yig‘ilib, sezilarli natija beradi. Hisob-kitoblarga ko‘ra, agar 300 metrlik temir konstruksiya harorati 100 darajaga o‘zgarsa, nazariy jihatdan u 36 santimetrgacha cho‘zilishi mumkin. Amalda esa minoraning murakkab tuzilishi sabab bu ko‘rsatkich odatda 12–15 santimetr atrofida bo‘ladi.

Eyfel minorasi faqat balandlashmaydi, biroz egiladi ham

Eyfel minorasida yana bir qiziq hodisa kuzatiladi. Quyosh bir vaqtning o‘zida minoraning faqat bitta tomonini kuchliroq qizdiradi. Natijada o‘sha tomondagi metall ikkinchi tomonga qaraganda ko‘proq kengayadi.

Shu sabab minora faqat bo‘yi o‘sib qolmay, quyoshdan narigi tomonga juda oz miqdorda og‘adi. Bu egilish shunchalik kichikki, uni oddiy ko‘z bilan sezishning iloji yo‘q. Muhandislar bunday holatni minora loyihalashtirilayotgan paytdayoq hisobga olgan. Shu bois haroratning bunday o‘zgarishi inshoot xavfsizligiga hech qanday tahdid tug‘dirmaydi.

Eyfel minorasi nega “ulkan termometr” deb ataladi?

Eyfel minorasi 18 mingdan ortiq temir qismlardan yig‘ilgan bo‘lib, ularning barchasi millionlab parchinlar yordamida birlashtirilgan. Minoraning o‘zi 7 300 tonna vaznga ega. Qizig‘i shundaki, uning ichidagi havo massasi ham qariyb 6 300 tonnani tashkil qiladi. Shu sabab muhandislar uni o‘z davri uchun juda yengil va mustahkam inshoot deb hisoblashadi.

Mutaxassislar Eyfel minorasini ba’zan “ulkan termometr” deb ham ataydi. Bunga uning balandligi va shakli haroratga qarab tabiiy ravishda o‘zgarib turishi sabab bo‘lgan. Har yoz jazirama paytida u bir necha santimetrga balandroq bo‘ladi, qishda esa yana qisqaradi. Shu tariqa Parijning eng mashhur ramzi nafaqat me’moriy obida va sayyohlik maskani, balki harorat o‘zgarishiga “javob beradigan” noyob muhandislik inshooti ham hisoblanadi.