90 foizgacha o‘lim: Dunyo Ebola virusidan qanchalik qo‘rqishi kerak?

Pandemiyalar davri insoniyatga bir haqiqatni o‘rgatdi: viruslar chegara tanlamaydi. COVID-19 ortidan dunyo go‘yo nafasini rostlab ulgurmasidan, yana bir xavfli nom — Ebola kun tartibiga chiqmoqda. So‘nggi haftalarda Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti tomonidan berilgan ogohlantirishlar, qurbonlar sonining oshib borayotgani va ayrim davlatlarda favqulodda choralar ko‘rilayotgani bu virus haqidagi eski qo‘rquvlarni qayta tiriltirdi.

Ebola — shunchaki navbatdagi infeksiya emas. U inson tanasini ichidan yemirib boradigan, yuqori o‘lim darajasiga ega viruslardan biri hisoblanadi. Mutaxassislar uning ayrim shtammlarida o‘lim ko‘rsatkichi 90 foizgacha yetishi mumkinligini ta’kidlaydi. Shu bois, kasallik asosan Afrika hududlarida tarqalayotgan bo‘lsa ham, dunyo uni diqqat bilan kuzatmoqda.

Ebola ilk bor qayerda paydo bo‘lgan?

Ebola virusi ilk bor 1976-yilda bir vaqtning o‘zida ikki hududda — hozirgi Kongo Demokratik Respublikasi va Janubiy Sudanda aniqlangan. Kasallik nomi Kongodagi Ebola daryosi nomidan olingan. Dastlabki epidemiyalardan biri Yambuku qishlog‘ida kuzatilgan va u yerda sterilizatsiya qilinmagan ignalarning qayta ishlatilgani virus keng tarqalishiga sabab bo‘lgani aytiladi.

Shundan buyon virus Afrika qit’asida bir necha bor yirik epidemiyalarni keltirib chiqardi. Eng dahshatli to‘lqin 2013–2016-yillarda Gvineyada boshlanib, Liberiya va Syerra-Leonega tarqaldi. O‘sha davrda 30 mingga yaqin odam kasallangan, 11 mingdan ortiq inson vafot etgan edi. Bu tarixdagi eng yirik Ebola epidemiyasi sifatida qayd etilgan.

2014-yilda esa virus ilk bor Afrika tashqarisida ham qayd etildi. AQSH va Yevropaning ayrim davlatlarida Ebola bilan bog‘liq holatlar aniqlangan. Bu esa virusning global xavfga aylanishi mumkinligi haqidagi xavotirlarni kuchaytirgan.

Nega bunchalik xavfli?

Ebola virusining asosiy xavfi — uning organizmga tez va qattiq zarba berishida. Virus immunitet tizimini izdan chiqaradi, qon tomirlariga shikast yetkazadi va ichki qon ketishlariga olib kelishi mumkin. Kasallik oddiy isitma yoki charchoq bilan boshlanadi, ammo qisqa vaqt ichida ahvol keskin og‘irlashadi.

Eng qiyin jihatlardan biri shundaki, dastlabki belgilari gripp yoki boshqa viruslarga o‘xshab ketadi. Bu esa kasallikni ilk bosqichda aniqlashni murakkablashtiradi. Vaqt esa Ebola bilan kurashda hal qiluvchi omil hisoblanadi.

Virus asosan qon, so‘lak, ter, peshob kabi biologik suyuqliklar orqali yuqadi. Ya’ni, COVID kabi havoda erkin “uchib yurmaydi”. Bu ma’lum ma’noda uning ommaviy tarqalishini cheklaydi. Ammo bir inson bilan yaqin aloqaning o‘zi ham yetarli bo‘lishi mumkin.

Nega Ebola global pandemiyaga aylanmagan?

Ko‘pchilikda tabiiy savol tug‘iladi: agar Ebola shunchalik xavfli bo‘lsa, nega u koronavirusdek butun dunyoga tarqalib ketmadi?

Buning javobi virusning yuqish mexanizmida. Koronavirus nafas orqali yuqadi va bitta bemor o‘nlab odamlarga virus tarqatishi mumkin. Ebola esa bevosita jismoniy aloqa talab qiladi. Shu sabab uni nazorat qilish nisbatan osonroq.

Biroq “osonroq” degani xavfsiz degani emas. Afrikadagi ayrim davlatlarda tibbiyot tizimining yetarli darajada rivojlanmagani, sanitariya muammolari va aholining virus haqida yetarli ma’lumotga ega emasligi infeksiya tarqalishini kuchaytirmoqda.

Zamonaviy dunyoda viruslar tezroq harakat qiladi

Avvallari epidemiya ma’lum bir hududda qolib ketishi mumkin edi. Bugun esa samolyotlar, migratsiya va global sport tadbirlari tufayli har qanday virus bir necha kun ichida qit’alar oshib o‘tishi mumkin.

Shu nuqtai nazardan qaraganda, Ebola faqat Afrikaning ichki muammosi bo‘lib qolmayapti. Masalan, Kongo Demokratik Respublikasidagi vaziyat hatto xalqaro sport musobaqalariga ta’sir qilmoqda. Ayrim davlatlar karantin talablarini kuchaytirmoqda, safarlar cheklanishi mumkinligi haqida ogohlantirishlar berilmoqda.

Bu esa bitta muhim haqiqatni ko‘rsatadi: globallashuv davrida mahalliy epidemiya degan tushunchaning o‘zi shartli bo‘lib qoldi.

Vaksina bor, ammo xavf saqlanib qolmoqda

Ebolaga qarshi vaksinalar ishlab chiqilgani — katta yutuq. Ayniqsa, so‘nggi yillarda ayrim preparatlar yuqori samaradorlik ko‘rsatdi. 2020-yilda AQSHda “Ervebo” nomli vaksina rasman tasdiqlangan va ayrim hududlarda qo‘llanila boshlandi.

Lekin vaksina muammoni to‘liq hal qilib yubormaydi. Birinchidan, virusning turli shtammlari mavjud. Ikkinchidan, Afrikaning ayrim hududlarida tibbiy xizmatga yetib borishning o‘zi muammo. Uchinchidan esa, kasallik haqidagi mish-mishlar va ishonchsizlik ba’zi aholi qatlamlarining vaksinadan bosh tortishiga sabab bo‘lmoqda.

COVID pandemiyasi dunyoga yana bir narsani ko‘rsatdi: virusga qarshi kurash faqat shifokorlar ishi emas. Bu — jamiyat ishonchi, axborot siyosati va global hamkorlik masalasi hamdir.

O‘zbekiston uchun xavf bormi?

Hozircha Ebola O‘zbekiston uchun to‘g‘ridan to‘g‘ri epidemiologik tahdid hisoblanmaydi. Markaziy Osiyoda bu virus bilan bog‘liq holatlar qayd etilmagan. Biroq bu mutlaqo xotirjam bo‘lish mumkin degani emas.

Chunki bugungi dunyoda xavf faqat kasallikning o‘zi emas, balki uning oqibatlari bilan ham o‘lchanadi. Epidemiyalar transport, turizm, sport, iqtisodiyot va xalqaro munosabatlarga ta’sir qiladi.

Eng muhimi esa — insoniyat hali ham tabiat oldida mutlaq g‘olib emasligini yana bir bor anglatadi. Bir qarashda uzoqda bo‘lib tuyilgan virus ham ma’lum bir paytda butun dunyo kun tartibiga aylanishi mumkin. Ebola atrofidagi so‘nggi xavotirlar bu haqiqatni yana bir marta eslatdi.