XVJ O‘zbekistonni “suzib yuruvchi” valyuta kursiga o‘tkazdi

Dollar kursining har kuni o‘zgarib turishi ko‘pchilikni qiziqtiradi. Kimdir xorijdan mahsulot olib kiradi, kimdir pul o‘tkazadi, yana kimdir jamg‘armasini dollarda saqlaydi. Shuning uchun valyuta bozoridagi har bir yangilik iqtisodiyot bilan birga oddiy fuqarolar hayotiga ham ta’sir qiladi. Xalqaro valyuta jamg‘armasi O‘zbekiston bo‘yicha navbatdagi hisobotini e’lon qildi va unda mamlakatning valyuta kursi, xalqaro zaxiralari hamda Markaziy bank faoliyati haqida muhim xulosalar berildi.

O‘zbekistonning valyuta kursi yangi toifaga o‘tkazildi

Xalqaro valyuta jamg‘armasi O‘zbekistonning amaldagi valyuta kursi rejimini endi “boshqariladigan” emas, balki “suzib yuruvchi” deb baholadi. Ekspertlarning fikricha, bunga 2025-yil aprel oyidan boshlab milliy valyuta kursining bozor sharoitlariga nisbatan ancha erkin moslasha boshlagani sabab bo‘lgan. Hisobotda ta’kidlanishicha, bugungi kunda O‘zbekistonda dollar kursi talab va taklif asosida shakllanmoqda. Ya’ni bozorga qancha xorijiy valyuta kirishi yoki undan qancha foydalanilishiga qarab kurs tabiiy ravishda o‘zgaradi.

XVJ mutaxassislari bunday tizimni ijobiy baholagan. Ularning fikricha, kursning moslashuvchan bo‘lishi tashqi bozorlarda yuz beradigan o‘zgarishlarning mamlakat iqtisodiyotiga salbiy ta’sirini yumshatishga yordam beradi. Masalan, eksport yoki import hajmidagi o‘zgarishlar, xomashyo narxlarining keskin ko‘tarilishi yoki pasayishi kabi holatlarda iqtisodiyot yangi sharoitga tezroq moslasha oladi. Shu bois hisobotda valyuta kursining erkinroq shakllanishi O‘zbekiston iqtisodiyoti uchun muhim qadam sifatida baholangan.

Nega XVJ kurs bo‘yicha qarashini o‘zgartirdi?

Hisobotda valyuta kursi qanday mezonlar asosida baholanishi ham batafsil tushuntirilgan. Agar olti oy davomida kursning o‘rtacha tebranishi 4 foizlik koridordan tashqariga chiqsa, u erkin suzib yuruvchi almashuv kursi hisoblanadi. Tebranish shu koridor ichida qolsa, boshqariladigan suzuvchi kurs deb baholanadi. Agar kurs atigi 1 foiz atrofida o‘zgarsa, u boshqariladigan yoki fiksatsiya qilingan kurs hisoblanadi.

XVJ 2025-yil aprel oyigacha O‘zbekiston kursini boshqariladigan deb hisoblab kelgan. Bu davrda kurs bozor ta’sirida shakllansa ham, Markaziy bankning nazorati sezilarli darajada saqlanib qolgan edi. Biroq 2025-yil davomida vaziyat ancha o‘zgardi. Dollarning o‘rtacha kursi 12 ming 575 so‘mni tashkil etdi. So‘m ayrim davrlarda xorijiy valyutaga nisbatan 429 so‘mga mustahkamlangan bo‘lsa, boshqa paytlarda 694 so‘mgacha qadrsizlangan. Natijada kursning o‘rtacha tebranishi qariyb 9 foizga yetdi. Aynan shu yuqori tebranish darajasi XVJga O‘zbekistonning valyuta kursi rejimini qayta tasniflash uchun asos bo‘ldi.

Xalqaro zaxiralar rekord darajada yuqori ekani qayd etildi

Hisobotdagi eng e’tiborli jihatlardan biri O‘zbekistonning xalqaro zaxiralari bilan bog‘liq. 2025-yil yakuniga kelib mamlakatning xalqaro zaxiralari 66,3 milliard dollarga yetgan. Bu ko‘rsatkich yalpi ichki mahsulotning 45,1 foiziga teng bo‘lib, 2026-yilda rejalashtirilgan tovar va xizmatlar importini bir yildan ham ko‘proq muddat davomida moliyalashtirish imkonini beradi.

XVJ hisob-kitoblariga ko‘ra, O‘zbekistonning xalqaro zaxiralari tavsiya etilgan xalqaro me’yorlardan ancha yuqori darajada shakllangan. Hisobotda qayd etilishicha, 2025-yil yakunida zaxiralar suzib yuruvchi valyuta kursi rejimi uchun qo‘llaniladigan zaxiralar yetarliligi mezonining 347 foizini tashkil qilgan. Hatto Tiklanish va taraqqiyot jamg‘armasi mablag‘lari hisobga olinmaganda ham bu ko‘rsatkich 316 foizni tashkil etgan. Holbuki, tavsiya etiladigan daraja 100–150 foiz hisoblanadi. XVJ bunday katta zaxiralar O‘zbekiston iqtisodiyotini tashqi iqtisodiy xatarlardan himoya qilishda muhim omil bo‘lishini ta’kidlagan. Xususan, jahon bozorida xomashyo narxlari keskin o‘zgarsa yoki eksportga bo‘lgan talab pasaysa ham, mamlakat bunday vaziyatlarni yengib o‘tish imkoniyatiga ega bo‘ladi.

Markaziy bankning valyuta bozoridagi roli qanday baholandi?

XVJ hisobotida Markaziy bankning valyuta bozoridagi ishtiroki ham batafsil tahlil qilingan. Qayd etilishicha, Markaziy bank mamlakatda qazib olinadigan oltinni sotib olish bo‘yicha ustuvor huquqqa ega. Oltin xarid qilinganda uning qiymati so‘mda to‘lanadi va shu orqali iqtisodiyotga qo‘shimcha milliy valyuta kiradi. Keyinchalik ortiqcha likvidlikni kamaytirish maqsadida xorijiy valyuta sotiladi yoki boshqa pul-kredit vositalari qo‘llaniladi. Bu jarayon sterilizatsiya deb ataladi.

Bundan tashqari, Markaziy bank valyuta bozorida keskin va qisqa muddatli tebranishlarni yumshatish maqsadida intervensiyalar ham o‘tkazadi. Ya’ni zarur bo‘lsa xorijiy valyutani sotadi yoki xarid qiladi. XVJ bu amaliyotlarni ijobiy baholagan va ular uzoq muddatli kursni sun’iy ravishda o‘zgartirish uchun emas, balki bozordagi keskin o‘zgarishlarni yumshatish uchun amalga oshirilayotganini qayd etgan. Hisobotda oltin xaridlaridan keyin ortiqcha likvidlikni sterilizatsiya qilish amaliyoti ham maqsadga muvofiq ekani aytilgan. Shuningdek, Markaziy bank intervensiyalarni amalga oshirishda betaraflik tamoyiliga amal qilishga intilayotgani ham alohida e’tirof etilgan.

XVJ Markaziy bankka qanday tavsiyalar berdi?

Hisobot yakunida Xalqaro valyuta jamg‘armasi Markaziy bankka bir qator tavsiyalarni ham bergan. Avvalo, valyuta kursining yuqori moslashuvchanligini saqlab qolish tavsiya etilgan. Ekspertlar fikricha, bu nafaqat tashqi iqtisodiy xatarlardan himoya qiladi, balki xalqaro zaxiralarning saqlanishiga ham yordam beradi. Shu bilan birga, valyuta xatarlarini sug‘urtalash bozori rivojlanadi va inflyatsion targetlash siyosati yanada samarali ishlaydi.

Shuningdek, XVJ O‘zbekistonda zarurat va xatarlarga asoslangan aniq valyuta intervensiyasi strategiyasini joriy etishni tavsiya qilgan. Bu bozorga ortiqcha va ixtiyoriy aralashuvlarni kamaytirishi, valyuta bozoridagi likvidlikni oshirishi hamda pul likvidligini yanada samarali boshqarishga yordam berishi mumkinligi qayd etilgan. Buning natijasida sterilizatsiya xarajatlari ham kamayadi. Hisobotda kapital harakati bosqichma-bosqich erkinlashib borar ekan, bunday yondashuvning ahamiyati yanada ortishi ta’kidlangan. Avvalroq mutaxassislar valyuta kursining shakllanishiga o‘nlab ichki va tashqi omillar ta’sir ko‘rsatishini ham ma’lum qilgan edi.