Jizzax tog‘larida qurilgan sirli teleskop: nega Rossiya qiziqmoqda?

Jizzax viloyatining Zomin togʻlari goʻzal tabiati va shifobaxsh havosi bilan mashhur. Biroq bu togʻlarda ko‘pchilik e’tibor bermaydigan yana bir obyekt bor: dengiz sathidan qariyb 2500 metr balandlikdagi Suffa platosida qurilishi yarim yoʻlda qolgan RT-70 “Suffa” radioteleskopi joylashgan.

Diametri 70 metr boʻlgan ushbu ulkan inshoot oddiy teleskoplarga oʻxshab koinotni suratga olmaydi. U koinot qaʼridan kelayotgan radio signallarni “eshitadi”. Sobiq ittifoq davrida boshlangan, keyinchalik oʻnlab yillar davomida muzlatib qoʻyilgan ushbu loyiha bugun nega yana xalqaro ilmiy doiralarda muhokama qilinmoqda?

Astronomiya sohasidagi asosiy muammolardan biri – Yer atmosferasi. Koinotdan kelayotgan ayrim radio signallar, ayniqsa millimetr diapazonidagi toʻlqinlar, atmosfera tarkibidagi suv bugʻi va gazlar sababli kuchsizlanadi. Shu sababli radioteleskoplar odatda baland, quruq va radioxalaqit kam boʻlgan hududlarda quriladi. Oʻtgan asrning 80-yillarida Rossiya Fanlar akademiyasining Lebedev nomidagi Fizika instituti (FIAN) olimlari bir necha hududlarni oʻrganib, aynan Suffa platosini eng qulay nuqtalardan biri sifatida tanlagan.

Buning asosiy sabablari:

2500 metr balandlik – bu hududda havo siyrakroq va namlik kamroq bo‘lgani uchun kosmik radio signallar nisbatan yaxshiroq qabul qilinadi.

Yiliga 250 dan ortiq ochiq kun – kuzatuvlarni muntazam olib borish imkonini beradi.

Suffa yirik sanoat markazlaridan uzoqda joylashgan. Radioteleskoplar uchun telefon minoralari, radio uzatkichlar, zavodlar va boshqa elektromagnit manbalar jiddiy muammo hisoblanadi. Suffadagi nisbatan “radio-sokin” muhit esa juda zaif kosmik signallarni aniqroq qabul qilish imkonini beradi.

Oddiy aytganda, Suffa kosmosdan kelayotgan juda zaif signallarni ushlash uchun tabiiy jihatdan qulay hudud hisoblanadi.

RT-70 qanday loyiha edi?

RT-70 loyihasi Sovet Ittifoqining eng yirik ilmiy dasturlaridan biri sifatida boshlangan. Teleskopning asosiy qismi diametri 70 metr boʻlgan ulkan antenna boʻlishi kerak edi. Bu uni mintaqadagi eng katta radioteleskoplardan biriga aylantiradi. Loyiha millimetr va santimetr diapazonidagi kuzatuvlarga moʻljallangan edi. Dastlabki texnik rejalarga koʻra, teleskop 5–300 gigagers diapazonida ishlashi kerak boʻlgan. Bu diapazon astronomiyada juda muhim hisoblanadi. Chunki aynan shu toʻlqinlarda yulduzlar tugʻilishi, galaktikalar markazidagi jarayonlar, molekulyar gaz bulutlari, kosmik chang, yangi sayyora tizimlari shakllanishi kuzatiladi.

Optik teleskoplar koʻpincha chang bulutlari ortidagi jarayonlarni koʻra olmaydi. Radio toʻlqinlar esa bu hududlardan oʻta oladi. Shu sababli radioastronomiya olimlarga “oddiy teleskop koʻrmaydigan koinot”ni oʻrganish imkonini beradi.

Loyiha nega toʻxtab qolgan?

RT-70 loyihasi Sovet Ittifoqi davrida boshlangan yirik ilmiy dasturlardan biri edi. 1980-yillarda dastlabki qurilish ishlari boshlandi, teleskopning tayanch qismi va infratuzilmasi barpo etildi. Ammo 1991-yilda SSSR parchalangach, loyiha moliyalashtirilmay qoldi. Iqtisodiy inqiroz sabab qurilish toʻxtatildi va obyekt yillar davomida ishga tushmay qoldi. Shunga qaramay, obyekt butunlay tashlab yuborilmadi. Hudud qoʻriqlanib, asosiy konstruksiyalar saqlab qolindi. Yillar davomida yoʻl, elektr taʼminoti va aloqa infratuzilmasini tiklash ishlari bosqichma-bosqich davom ettirildi.

Loyiha nega yana muhokamaga chiqdi?

Soʻnggi yillarda radioastronomiya va millimetr diapazonidagi kuzatuvlarga qiziqish keskin oshdi. Olimlar endi qora tuynuklar, galaktikalar markazi, yulduzlar shakllanishi va koinotning ilk bosqichlarini chuqurroq oʻrganishga harakat qilmoqda. Shu sababli Suffa loyihasi yana muhim obyekt sifatida tilga olinmoqda. 2018-yildan boshlab Oʻzbekiston va Rossiya loyiha boʻyicha muzokaralarni faollashtirdi. Rossiya Fanlar akademiyasi mutaxassislari obyektning texnik holatini oʻrganib, uni qayta tiklash imkoniyatlarini muhokama qildi. Hozirda loyihaning qiymati taxminan 100 million dollar deb baholanmoqda.Mutaxassislar fikricha, loyiha yakunlansa, u kelajakda xalqaro “VLBI” kuzatuv tizimlari bilan ishlashi mumkin. “VLBI” – bir nechta radioteleskoplarni yagona gigant teleskop sifatida ishlatish texnologiyasi hisoblanadi.

Rossiya nega qiziqyapti?

Birinchidan, Rossiya “Millimetron” yoki “Spektr-M” deb nomlangan kosmik radioobservatoriya loyihasi ustida ishlamoqda. Bunday kosmik teleskop samarali ishlashi uchun Yer yuzida ham mos kuzatuv punktlari kerak boʻladi. Suffa oʻz geografik joylashuvi va texnik imkoniyatlari sababli shunday nuqtalardan biri sifatida koʻrilmoqda. Ikkinchidan, Rossiya uchun bu loyiha radioastronomiyadagi pozitsiyasini saqlab qolish masalasi ham hisoblanadi. Chunki AQSH, Yevropa, Xitoy va Yaponiya soʻnggi yillarda astronomiya infratuzilmasiga katta investitsiya qilmoqda. Uchinchidan, loyiha Rossiyaga Markaziy Osiyoda ilmiy hamkorlikni saqlab qolish imkonini beradi.

Oʻzbekiston uchun bu loyiha nimani anglatadi?

RT-70 loyihasi faqat astronomiya bilan cheklanmaydi. U Oʻzbekiston uchun ilm-fan, texnologiya va xalqaro hamkorlik nuqtayi nazaridan ham muhim hisoblanadi. 2025-yil oktyabrida Oʻzbekiston Fanlar akademiyasida “Suffa” xalqaro radioastronomik observatoriyasi bo‘yicha Oʻzbekiston va Rossiya vakillarining navbatdagi uchrashuvi o‘tkazilgani loyiha yana faol bosqichda ekanini ko‘rsatadi. Ma’lumotlarga ko‘ra, bugungi kunda RT-70 majmuasining infratuzilma ishlari yakunlanmoqda.

Loyiha kechikishining sabablari

Loyihaning choʻzilishiga bir necha murakkab omillar sabab boʻldi. Eng katta muammolardan biri kriogen texnologiyalar bilan bogʻliq. Radioteleskopning eng muhim qismlaridan biri boʻlgan sezgir datchiklar mutlaq nolga yaqin – taxminan minus 272 daraja haroratda ishlashi kerak. Bunday uskunalarni ishlab chiqish va moslashtirish kutilganidan ancha murakkab boʻlib chiqdi. Bundan tashqari, 2500 metr balandlikdagi togʻ hududiga ogʻir va oʻta nozik texnikalarni olib chiqish, seysmik jihatdan barqaror platforma qurish hamda maxsus aloqa liniyalarini tortish ishlari ham vaqt talab qilgan. Ayniqsa qish mavsumining uzoq davom etishi qurilish muddatlariga ta’sir qilgan.

Shu bilan birga, observatoriya uchun ilmiy jamoa ham shakllantirilmoqda. Oʻzbekiston va xorijdan radioastronomiya yoʻnalishidagi yosh mutaxassislar loyiha atrofida jamlanayotgani RT-70 faqat bitta obyekt emas, balki yangi ilmiy maktab shakllanishiga ham xizmat qilishi mumkinligini ko‘rsatadi.

Agar loyiha toʻliq ishga tushsa, Oʻzbekiston ilk bor xalqaro radioastronomiya tadqiqotlarida ancha faol ishtirok etuvchi davlatlardan biriga aylanishi mumkin. Bu esa mamlakatning ilmiy imidji, yuqori texnologiyalar va fundamental tadqiqotlar rivoji uchun muhim qadam bo‘lishi ehtimoldan xoli emas.