Ijtimoiy tarmoqlar bizning bir qarashlik e’tiborimizni qanchaga pullamoqda?

Har tong ko‘zimizni ochiboq qo‘limizga telefonni olamiz. Ekranni yoqamiz, ijtimoiy tarmoq ilovasini ochib, tasmani shunchaki yuqoriga aylantira boshlaymiz. Bu harakat biz uchun shunchaki bepul ko‘ngilochar mashg‘ulot, zerikishni o‘ldirishning oson yo‘li bo‘lib ko‘rinishi mumkin. Ammo biz sezmaydigan, raqamli iqtisodiyotda mutlaqo boshqa manzara sodir bo‘ladi. Biz tarmoqda o‘tkazayotgan har bir soniya, ekran uzra tashlagan har bir nigohimiz aslida yirik korporatsiyalar tomonidan tiyin-tiyinlab hisoblab borilayotgan aniq xomashyodir.

Diqqat iqtisodiyoti (Attention Economy — inson e’tiborini jalb qilish va uni pulga aylantirishga asoslangan iqtisodiy tizim) deb ataladigan ushbu yangi dunyoda eng qimmatli valyuta bu — siz va bizning diqqat-e’tiborimizdir. Agar siz foydalanayotgan mahsulotingiz uchun pul to‘lamayotgan bo‘lsangiz, bilingki, bu yerda mahsulotning o‘zi — sizsiz.

"Bir qarash" narxi nima?

Ijtimoiy tarmoqlar qanday pul ishlashini tushunish uchun avvalo ularning asosiy o‘lchov birligini bilib olishimiz kerak. Marketing olamida bu ko‘rsatkich CPM (Cost Per Mille — har mingta reklama ko‘rsatuvi uchun belgilanadigan narx) deb ataladi. Siz lentani shunchaki ko‘z yugurtirib, tez-tez aylantirib o‘tib ketayotganingizda, ekraningizda biror reklama banneri yoki videosi ko‘rinsa ham, tizim buni Impression (Ko‘rsatuv) deb hisoblaydi. Ya’ni siz u reklamani o‘qimasangiz ham, platforma uni sizga "ko‘rsatdi" va reklama beruvchining cho‘ntagidan pul yechib oladi.

O‘zbekistondagi narxlar

Bugun O‘zbekiston raqamli bozorida reklama narxlari global bozordagiga qaraganda ancha arzon shakllangan. Agar ushbu o‘rtacha ko‘rsatkichlarni olib, milliy valyutaga (1 dollar = 13 000 so‘m, 1 yevro = 14 000 so‘m o‘rtacha kursi bo‘yicha) hisoblasak, ijtimoiy tarmoqlar sizning shunchaki "bir qarashingiz" (bitta ko‘rsatuv) orqali quyidagicha daromad topadi:

YouTube (Google): O‘zbekistondagi o‘rtacha CPM (ming kishi) narxi 91 000 so‘m ($7.0) atrofida. Demak, siz platformada videoni ochganingizdagi birgina ko‘rsatuv yoki oddiygina reklama uchun brendlar platformaga taxminan 91 so‘m to‘laydi. Lekin O’zbekistonda monetizatsiya tizimi yo’lga qo’yilmagani sababli Youtube bizga reklama ko’rsatmaydi.

Instagram (Meta): O‘zbekistonda eng faol tarmoq bo‘lib, o‘rtacha CPM 71 500 so‘mni ($5.5) tashkil etadi. Siz tasmani aylantirganda ko‘z yugurtirib o‘tgan birgina reklamangiz Metaga 71.5 so‘m olib keladi.

Facebook: O‘rtacha CPM 52 000 so‘m ($4.0) atrofida. Bir qarashingiz bahosi — 52 so‘m.

TikTok: Yoshlar segmentida faol bo‘lgan ushbu platformada o‘rtacha CPM 32 500 so‘m ($2.5) atrofida. Bir qarash bahosi — 32.5 so‘m.

Telegram: Mamlakatimizda eng ommaviy tarmoq bo‘lishiga qaramay, rasmiy tizimdagi reklamalar matnli bo‘lgani uchun arzonroq baholanadi. O‘rtacha CPM 8 400 so‘m (€0.6). Kanallarning eng tubidagi kichik homiylik xabariga bir qarash narxi bor-yo‘g‘i 8.4 so‘mga teng.

Nega bizning diqqatimiz AQShdagidan arzon?

Ushbu raqamlarni ko‘rib, "Diqqatimiz bunchalik arzon ekan-da", deb o‘ylashingiz mumkin. Agar solishtiradigan bo‘lsak, AQSh yoki Yevropadagi foydalanuvchining bir qarashi O‘zbekistondagidan o‘rtacha 10-15 barobar qimmatroq turadi.

Masalan, AQShda Instagram yoki YouTube o‘rtacha CPM narxlari $40 dan $60 gacha (yoki undan ham baland) ko‘tarilishi odatiy hol.

Xo‘sh, nega raqamli gigantlar amerikalikning diqqatini biznikidan ustun ko‘radi? Buning sababi inson omilida emas, balki bozorning xarid qobiliyati va raqobatda. Rivojlangan davlatlarda reklama beruvchilar (brendlar, yirik korporatsiyalar) o‘rtasida cheklangan reklama maydoni uchun kurash — Auction (auksion tizimi) nihoyatda kuchli. Ikkinchidan, u yerdagi foydalanuvchining har bir qarashi orqasidan sotib olish ehtimoli bo‘lgan tovarlar qiymati yuqori. Masalan 1000$ lik gadjetni amerikaliklarni sotib olish ehtimoli yuqoriroq.

O‘zbekistonda esa raqamli reklama bozori hali to‘liq "rivojlanmagan", brendlar o‘rtasidagi raqobat unchalik agressiv emas va foydalanuvchilarning onlayn xarid qilish hajmi nisbatan pastroq. Shuning uchun ham sizning o‘zbek segmentidagi diqqatingiz xalqaro birjada tiyinlar bilan o‘lchanmoqda.

Biz arzon sotayotgan narsa — Aslida eng qimmat resurs

Platformalar bizning e’tiborimizni reklama beruvchilarga o‘rtacha 30 so‘mdan 90 so‘mgacha bo‘lgan bahoda pullayotgan bir paytda, biz o‘zimiz nima yo‘qotayotganimizni hisoblab ko‘rmaymiz. Bu yerda iqtisodiy yondashuv tugab, fikrlash va idrok etish layoqatida yo‘qotishlar boshlanadi. Inson miyasi tabiatan bitta vazifadan ikkinchisiga tezkor o‘tishga moslashmagan. Biz har safar telefondan kelgan Notification (bildirishnoma) sababli chalg‘iganimizda, shunchaki 5-10 soniya vaqt boy bermaymiz. Neyrobiologik tadqiqotlarga ko‘ra, chalg‘igan odam o‘zining haqiqiy hayotdagi chala qolgan ishiga qayta to‘liq diqqatini jamlashi uchun o‘rtacha 23 daqiqa-yu 15 soniya vaqt talab etiladi. Buni ilm-fan tilida Task-switching fatigue (vazifalarni tez-tez almashtirish oqibatida miyaning charchashi) deyiladi. Siz bor-yo‘g‘i 70 so‘mga baholangan reklama lentasiga bir qarash uchun o‘z ishingizdan uzilasiz, natijada hayotingizning eng unumdor yarim soatini boy berasiz.

Vaqt esa — ortga qaytmas, to‘ldirib bo‘lmas va bozorda pullab bo‘lmaydigan yagona mutlaq resursdir. Biz har kuni ijtimoiy tarmoq tasmalarini besamar aylantirib, o‘z vaqtimizni o‘ldirayotganimizda, yirik raqamli kompaniyalar bizning bu odatimiz ortidan milliardlab dollar daromad ko‘rishmoqda. Ular bizning eng qimmatli, hayotiy resursimiz bo‘lgan vaqtimizni bir so‘mga ham yetmaydigan narxlarda ulgurji bozorda pullashyapti. Keyingi safar Instagramda shunchaki tasodifiy videolarni ko‘rayotganingizda, o‘zingizga savol bering: "Men hozir o‘z umrimning oltin soniyalarini necha tiyinga almashtiryapman?"