O‘zbekiston suv tanqisligi bo‘yicha 34-o‘rinni egalladi

O‘zbekiston Respublikasi suv resurslaridan foydalanish bo‘yicha dunyodagi eng yuqori yuklamaga ega mamlakatlar qatoridan joy oldi. World Population Review tashkiloti tomonidan Jahon Resurslari Instituti bergan hisobotlarga tayanib e’lon qilingan ma’lumotlarga ko‘ra, mamlakatimiz suv tanqisligi darajasi bo‘yicha jahonda 34-o‘rinni egallab turibdi. Besh ballik baholash tizimida O‘zbekistonning ko‘rsatkichi 3,63 ball etib belgilangan bo‘lib, bu ichki resurslarning qariyb 40 foizidan 80 foizigacha bo‘lgan qismi muntazam ravishda sarflab yuborilayotganidan dalolat beradi.

Suv resurslariga bo‘lgan bosim darajasi

Markaziy Osiyoning boshqa davlatlarida ham bu boradagi ko‘rsatkichlar turlicha shakllangan. Hududda eng murakkab holat Turkmanistonda kuzatilmoqda, u 3,74 ball bilan reytingning 33-pog‘onasida, ya’ni O‘zbekistondan bir pog‘ona yuqorida turibdi. Qolgan qo‘shni respublikalar nisbatan barqarorroq o‘rinlarni egallagan: Qirg‘iziston 3,28 ball bilan 42-o‘rinda, Qozog‘iston 2,51 ball bilan 58-o‘rinda va Tojikiston 62-o‘rinda qayd etilgan.

Mutaxassislarning alohida tushuntirishicha, ushbu xalqaro reyting bevosita suvning mutloq kamayib ketganini emas, balki mavjud suv manbalariga tushayotgan bosim, ya’ni yuklama darajasini aks ettiradi. Aniqroq aytganda, u yil davomida tabiiy ravishda qayta tiklanadigan suv miqdori bilan undan amalda olinayotgan hajm o‘rtasidagi nisbatni ko‘rsatadi. O‘zbekistondagi yuqori ko‘rsatkich qishloq xo‘jaligi sektori, jadal rivojlanayotgan shaharlar va sanoat tarmoqlari o‘rtasida suvga bo‘lgan raqobat hamda ehtiyoj keskin darajaga yetganini tasdiqlaydi.

Amudaryo havzasidagi o‘zgarishlar

Bundan tashqari, mintaqaning eng yirik suv arteriyalaridan biri hisoblangan Amudaryoda so‘nggi o‘n yilliklar ichida suv oqimining keskin kamayishi kuzatildi. "ScienceDirect" nufuzli ilmiy jurnalida chop etilgan tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, bu jarayonga iqlim o‘zgarishi emas, balki bevosita insonning xo‘jalik faoliyati, ya’ni antropogen ta’sir eng katta sabab bo‘lgan. Olimlar 1931-yildan 2020-yilgacha bo‘lgan davrdagi ma’lumotlarni tahlil qilib, ularni 1931–1950-yillardagi boshlang‘ich ko‘rsatkichlar bilan qiyoslashdi. Ma’lum bo‘lishicha, daryoning o‘rta va quyi oqimlarida suv hajmi jiddiy tarzda, ya’ni 54 foizdan 77 foizgacha qisqargan.

Tadqiqotchilar daryoning tabiiy rejimini tubdan o‘zgartirib yuborgan bir qator omillarni sanab o‘tishgan. Bular qatoriga qishloq xo‘jaligi yerlarini kengaytirish maqsadida ommaviy ravishda suv olish, yirik kanallar tizimini barpo etish, yangi suv omborlari hamda kuchli nasos stansiyalarini qurish kiradi.

E’tiborlisi, o‘rganilgan davr mobaynida iqlim o‘zgarishlari ham ro‘y bergan. Amudaryo havzasida o‘rtacha havo harorati 0,5 darajadan 0,8 darajagacha ko‘tarilgan bo‘lsa, yillik yog‘ingarchilik miqdori 6 foizdan 13 foizgacha ko‘paygan. Agar faqat mana shu tabiiy-iqlimiy omillarning o‘zi ta’sir ko‘rsatganda edi, daryodagi suv hajmi aksincha 14 foizdan 20 foizgacha oshishi lozim edi. Biroq suv resurslaridan o‘ta intensiv va samarasiz foydalanish iqlim taqdim etgan ushbu ijobiy imkoniyatni butunlay yo‘qqa chiqargan. Suv kamayishining eng yuqori nuqtasi daryoning quyi oqimidagi Qiziljar hududida qayd etilgan bo‘lib, u yerda suv oqimi o‘tgan asrning o‘rtalariga nisbatan 77 foizga pasaygan. Daryoning o‘rta oqimidagi Kerki hududi atrofida esa kamayish ko‘rsatkichi taxminan 22 foizni tashkil etgan. Bu farq asosiy suv olish va sarflash ob’ektlarining aynan daryoning quyi qismida joylashgani bilan izohlanadi.

Qishloq xo‘jaligining ulushi

Tadqiqotda mintaqa iqtisodiyotidagi qishloq xo‘jaligining roli alohida tahlil qilingan. Ma’lumotlarga ko‘ra, 1950-yildan 1990-yilgacha bo‘lgan davrda Amudaryo havzasida sug‘oriladigan ekin maydonlari qariyb 150 foizga kengaygan. Hozirgi kunda daryodan yo‘naltiriladigan umumiy suv hajmining taxminan 92 foizi aynan agrosektor ehtiyojlari uchun sarflanadi. Suvning eng katta qismi esa ko‘p suv talab qiladigan paxta, bug‘doy va sholi ekinlarini yetishtirishga yo‘naltirilmoqda.

Suv tanqisligi faqat daryoning asosiy o‘zanida emas, balki uning yirik irmoqlarida ham yaqqol namoyon bo‘lmoqda. Vaxsh, Qunduz, Kofirnihon, Surxondaryo, Zarafshon va Qashqadaryo kabi daryolarda oqim miqdori 4 foizdan 34 foizgacha pasayib ketgan. Olimlar ushbu irmoqlardagi tanqislik ortida ham inson omili turganini ta’kidlashmoqda.

Hozirgi vaqtda Amudaryoning yuqori oqimidagi qor qatlamlari va muzliklarning erishi iqlim isishining salbiy asoratlarini qisman muvozanatda ushlab turibdi. Biroq ekspertlar ogohlantirmoqdaki, uzoq muddatli istiqbolda muzliklarning butunlay qisqarib ketqiya mintaqadagi suv inqirozini yanada chuqurlashtirib yuborishi muqarrar.

Inqirozdan chiqish yo‘llari

Mintaqada suv resurslarini saqlab qolish va inqirozning oldini olish maqsadida mutaxassislar bir qator tizimli choralarni taklif etishmoqda. Birinchi navbatda, eskirgan sug‘orish tizimlarini to‘liq modernizatsiya qilish hamda transportirovka (yetkazib berish) jarayonidagi ichki suv yo‘qotishlarini minimal darajaga tushirish zarur. Shuningdek, qishloq xo‘jaligiga zamonaviy suv tejovchi texnologiyalarni keng joriy etish talab qilinadi. Ekspertlar Markaziy Osiyo davlatlarining transchegaraviy daryolarni birgalikda boshqarish bo‘yicha o‘zaro hamkorlik mexanizmlarini kengaytirishni muhim deb hisoblaydilar. Shu bilan birga, mintaqadagi muzliklar holati, qor qoplamlari, tabiiy yog‘ingarchiliklar hamda daryo oqimlarini doimiy va chuqur monitoring qilish tizimini kuchaytirish lozimligi ko‘rsatib o‘tilgan.

Suv-energetika xavfsizligi yo‘lida transchegaraviy hamkorlik

Mintaqadagi ekologik va demografik vaziyat dolzarb chora-tadbirlar ko‘rishni taqozo etmoqda. Shu maqsadda, joriy yilning 21-iyun kuni O‘zbekiston, Qozog‘iston va Qirg‘iziston davlatlari yozgi vegetatsiya davrida suv va energetika resurslarini birgalikda muvofiqlashtirilgan holda boshqarish va ulardan oqilona foydalanish bo‘yicha muhim bitimni imzoladi. O‘zbekiston Respublikasi Energetika vazirligi matbuot xizmaning bergan rasmiy ma’lumotiga ko‘ra, ushbu kelishuvdan oldin, ya’ni 20-iyun kuni Bishkek shahrida uch mamlakatning mas’ul idoralari rahbarlari va mutaxassislari ishtirokida ishchi uchrashuv o‘tkazilgan edi.

Muzokaralar davomida tomonlar mintaqadagi suv va energetika sohasidagi hamkorlikning hozirgi holati, yoz oylarida resurslarni taqsimlash samaradorligini oshirish hamda umumiy energiya tizimi barqarorligini ta’minlash choralarini batafsil muhokama qildilar. Ta’kidlandiki, mintaqada aholi sonining uzluksiz o‘sib borishi, milliy iqtisodiyotlarning jadal rivojlanishi va buning natijasida energiya resurslariga bo‘lgan ehtiyojning ortishi fonida bunday mintaqaviy sheriklik suv va energetika xavfsizligini ta’minlashning yagona garovidir.

Muzokaralarda nafaqat joriy holat, balki kelgusi 2026–2027-yillarning sug‘orish mavsumi hamda kelayotgan kuz-qish davrida suv va energetika tizimlarining muvofiqlashtirilgan va barqaror ishlashini ta’minlash masalalari ham atroflicha ko‘rib chiqildi. Bishkek uchrashuvi yakuniga ko‘ra, tomonlar 2026-yilning iyul va avgust oylarida mamlakatlarni suv hamda energiya resurslari bilan kafolatli ta’minlashga qaratilgan qo‘shma bayonnomani imzolashdi. Rejaga muvofiq, ushbu yo‘nalishdagi hamkorlikning navbatdagi maslahat uchrashuvi 2026-yilning avgust oyida bo‘lik o‘tishi belgilandi.