Ikki daryo, besh davlat va tobora kuchayib borayotgan muammo: Markaziy Osiyoni og‘ir sinov kutmoqda

Markaziy Osiyoda eng katta boylik neft yoki gaz emas, balki suv bo‘lib qolmoqda. Amudaryo va Sirdaryo millionlab odamlarning hayoti, qishloq xo‘jaligi va energetikasini ta’minlaydi. Ammo mintaqadagi besh davlat — O‘zbekiston, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston va Turkmaniston o‘rtasida suvdan foydalanish bo‘yicha hanuz to‘liq va umumiy kelishuv yo‘q. Aholi soni ortib borayotgani, iqlim o‘zgarishi va muzliklarning erishi esa vaziyatni yanada murakkablashtirmoqda. Mutaxassislar agar bugundan choralar ko‘rilmasa, kelajakda suv masalasi mintaqaning eng katta muammosiga aylanishi mumkinligini aytmoqda.

Xo‘sh, Markaziy Osiyo suv bo‘yicha kelishuvga erisha oladimi?

Hammasi Sovet davridan qolgan tizimga borib taqaladi

Bugungi muammolarning aksariyati aslida yangi emas. Sovet Ittifoqi davrida butun Markaziy Osiyo yagona tizim sifatida boshqarilgan. Tog‘lardan keladigan suvlar asosan O‘zbekiston, Turkmaniston va Qozog‘istondagi ulkan paxta hamda bug‘doy maydonlariga yo‘naltirilgan. O‘sha paytda davlatlar o‘rtasida chegara yoki manfaatlar to‘qnashuvi deyarli sezilmasdi.

1991-yilda ittifoq parchalangach, suv bir necha mustaqil davlatlar o‘rtasida taqsimlanadigan resursga aylandi. Muammo shundaki, o‘sha davrda qurilgan kanallarning katta qismi eskirgan va samarasiz. Hozir ham millionlab kub metr suv yo‘lda yo‘qolib ketmoqda. Mutaxassislar hisobiga ko‘ra, mintaqada sug‘orish uchun kerakli me’yordan qariyb 150 foiz ko‘proq suv ishlatiladi.

Bu noto‘g‘ri siyosatning eng achchiq natijasi Orol dengizida ko‘rindi. Bir vaqtlar dunyodagi eng yirik suv havzalaridan biri bo‘lgan Orol bugun deyarli yo‘q bo‘lib ketdi. Dengiz o‘rnida esa tuz va kimyoviy moddalar bilan qoplangan ulkan cho‘l paydo bo‘lgan.

Suv kamaymoqda, talab esa ortmoqda

Mutaxassislar keltirayotgan raqamlar vaziyat qanchalik jiddiy ekanini ko‘rsatadi. Bir necha o‘n yil avval Markaziy Osiyoda har bir odam hisobiga yiliga o‘rtacha 8 400 kub metr suv to‘g‘ri kelgan bo‘lsa, bugunga kelib bu ko‘rsatkich 2 500 kub metrgacha tushib qolgan. Prognozlarga ko‘ra, 2030-yilga borib har bir kishiga to‘g‘ri keladigan suv miqdori 1 700 kub metrdan ham past bo‘lishi mumkin.

Bu ko‘rsatkich xalqaro standartlar bo‘yicha suv tanqisligi chegarasi hisoblanadi. Shu bilan birga mintaqa aholisi ham tez sur’atlarda o‘smoqda. 1991-yildan buyon Markaziy Osiyo aholisi qariyb 60 foizga ko‘paygan. Aholi soni ortgani sari ichimlik suvi, qishloq xo‘jaligi va sanoat uchun suvga bo‘lgan talab ham oshmoqda.

Mintaqadagi millionlab odamlarning daromadi qishloq xo‘jaligiga bog‘liq. Ayniqsa paxta yetishtirish katta hajmdagi suv talab qiladi. Suv oqimi kamayishi esa hosildorlikka, ish o‘rinlariga va oziq-ovqat xavfsizligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu sabab suv masalasi faqat ekologik muammo emas, balki iqtisodiy va ijtimoiy masala ham hisoblanadi.

Tog‘li davlatlar bilan tekislikdagi davlatlar o‘rtasidagi bahs

Markaziy Osiyodagi suv bahslarining markazida Qirg‘iziston va Tojikiston bilan O‘zbekiston, Qozog‘iston hamda Turkmaniston manfaatlari turadi. Tog‘li hududlarda joylashgan Qirg‘iziston va Tojikiston elektr energiyasining katta qismini gidroelektr stansiyalar orqali oladi. Ular uchun suv birinchi navbatda energiya manbai hisoblanadi.

Qish mavsumida elektr energiyasiga talab oshganda suv omborlaridan ko‘proq suv chiqarishga to‘g‘ri keladi. Tekislikdagi davlatlar esa aynan yoz oylarida suvga muhtoj bo‘ladi. Chunki dalalarni sug‘orish mavsumi shu davrga to‘g‘ri keladi. Natijada bir tomon energiya ishlab chiqarishni, ikkinchi tomon esa qishloq xo‘jaligini ustuvor deb hisoblaydi.

Aynan shu sabab yillar davomida turli ziddiyatlar yuzaga kelgan. Tojikistondagi Rog‘un GESi qurilishi eng katta bahsli loyihalardan biri bo‘ldi. O‘zbekiston uzoq vaqt davomida bu loyiha quyi oqimdagi davlatlarga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkinligini ta’kidlab kelgan. Hatto 2012-yilda marhum prezident Islom Karimov bu masala urush xavfini ham yuzaga keltirishi mumkinligi haqida ogohlantirgandi.

Qirg‘iziston va Tojikiston chegaralarida suv kanallari va infratuzilma obyektlari sabab yuzaga kelgan qurolli to‘qnashuvlar ham suvning qanchalik sezgir masala ekanini ko‘rsatib berdi.

Iqlim o‘zgarishi vaziyatni yanada og‘irlashtirmoqda

Suv bilan bog‘liq muammolar faqat siyosiy yoki iqtisodiy omillar bilan cheklanmaydi. Tabiat ham mintaqa oldiga yangi sinovlarni qo‘ymoqda. Amudaryo va Sirdaryo suvining qariyb 80 foizi tog‘lardagi muzliklar va qorlarning erishi hisobiga shakllanadi.

Olimlar ma’lumotlariga ko‘ra, Tyanshan tog‘laridagi muzliklar so‘nggi 50 yil ichida massasining qariyb chorak qismini yo‘qotgan. Agar hozirgi sur’at saqlanib qolsa, yaqin 25 yil ichida ularning yarmi yo‘qolishi mumkin.

Bu jarayon dastlab daryolarda suvning ko‘payishiga olib keladi. Biroq keyinchalik asosiy suv manbai qisqargani sabab oqim keskin kamayadi. Ayrim tadqiqotlarda 2030-yillarga kelib mintaqada jiddiy suv tanqisligi yuzaga kelishi mumkinligi qayd etilgan.

Shu bilan birga Markaziy Osiyo dunyo o‘rtacha ko‘rsatkichidan tezroq isib bormoqda. So‘nggi yillarda qurg‘oqchilik va jazirama kuchaygan. 2024-yilda Qozog‘istonda kuzatilgan ekstremal ob-havo sabab bug‘doy hosilining 26 foizi yo‘qotilgan. Mutaxassislar 2050-yilga borib ikki oygacha davom etadigan kuchli issiq to‘lqinlari odatiy holga aylanishi mumkinligini aytmoqda.

Afg‘onistonning yangi kanali ham xavotir uyg‘otmoqda

Markaziy Osiyodagi suv masalasiga yangi omillar ham qo‘shilmoqda. Eng ko‘p muhokama qilinayotgan loyihalardan biri Afg‘onistonda qurilayotgan Qo‘shtepa kanalidir. Loyiha to‘liq ishga tushgach, Amudaryo suvining qariyb chorak qismini boshqa tomonga burishi mumkin.

Bu esa allaqachon suv tanqisligi sezilayotgan hududlarda qo‘shimcha bosim yaratishi ehtimolini kuchaytirmoqda. Bundan tashqari, Rossiya va Xitoy hududlarida ham ayrim daryolardan foydalanish hajmi ortib bormoqda. Natijada Markaziy Osiyo davlatlari foydalanadigan suv resurslari bir vaqtning o‘zida bir necha tomondan qisqarish xavfi ostida qolmoqda.

Iqlim o‘zgarishi, yangi kanallar, aholi sonining o‘sishi va eskirgan infratuzilma birlashganda suv masalasi mintaqaning eng murakkab muammolaridan biriga aylanmoqda.

Yechim bor, lekin buning uchun siyosiy iroda kerak

Shunga qaramay, ekspertlar vaziyatdan chiqish yo‘llari mavjudligini ta’kidlamoqda. So‘nggi yillarda davlatlar o‘rtasida hamkorlik kuchayib bormoqda. Masalan, 2025-yilda O‘zbekiston va Qozog‘iston Qirg‘izistonga qo‘shimcha elektr energiyasi yetkazib berishga kelishdi. Buning evaziga yozgi sug‘orish mavsumi uchun ko‘proq suv saqlab qolindi.

Bunday “suv evaziga energiya” mexanizmi mutaxassislar tomonidan eng samarali yechimlardan biri sifatida ko‘rilmoqda. Bundan tashqari, suvni tejovchi texnologiyalarni joriy etish, tomchilatib sug‘orishni kengaytirish, kanallarni betonlash va suv yo‘qotilishini kamaytirish orqali umumiy talabni sezilarli pasaytirish mumkin.

Mintaqa davlatlari yangi suv bitimlarini ishlab chiqishi, ma’lumot almashuvini kuchaytirishi va umumiy boshqaruv mexanizmlarini yaratishi ham muhim hisoblanadi. So‘nggi uch yil ichida Markaziy Osiyoda to‘rtta yangi ikki tomonlama suv kelishuvi imzolanganining o‘zi ham ijobiy signal sifatida baholanmoqda.

Dunyo tajribasi ham shuni ko‘rsatadiki, suv masalasida hamkorlik qilish mumkin. Hindiston va Pokiston o‘rtasidagi Indus daryosi bo‘yicha kelishuv, Isroil va Iordaniya tajribasi bunga misol bo‘la oladi. Markaziy Osiyo ham aynan shu yo‘lni tanlasa, suv mojarolari o‘rnini suv diplomatiyasi egallashi mumkin.