Top-6: Eng uzoq vaqt davlatni boshqargan Markaziy Osiyo prezidentlari

Markaziy Osiyo mamlakatlari mustaqillikka erishgach, ularning barchasida ilk prezidentlar davlatni odatiy hisoblab bo‘lmas darajada ko‘p muddat davomida boshqarib kelgan. Ushbu maqolada ularni ketma-ketlik asosida birma-bir ko‘rib chiqamiz.

Imomali Rahmon — 30 yil 3 oy

Imomali Rahmon — 1952-yilning 5-oktyabrida tug‘ilgan. 1994-yilning 16-noyabridan buyon Tojikiston Respublikasi Prezidenti hisoblanadi. 1992-yil 27-noyabrda fuqarolar urushi boshlangan vaqt (1992-1997-yillar) Tojikistonda prezidentlik lavozimi bekor qilingandan so‘ng, u bir tomondan kommunistlar va neo-kommunistlar, ikkinchi tomondan esa islom, millatchi va tojik liberal kuchlari o‘rtasida murosa nomzodi sifatida Tojikiston Respublikasi Oliy Kengashining raisi bo‘ladi. U bu lavozimda 1994-yil 16-noyabrgacha, Tojikiston prezidenti lavozimi tiklangunga qadar qoladi. U besh marta (1994, 1999, 2006, 2013 va 2020) prezidentlik saylovlarida g‘alaba qozongan, shuningdek, 1999 va 2003-yillardagi umumxalq konstitutsiyaviy referendumlari natijalariga ko‘ra o‘z vakolatlarini kengaytirgan. 2016-yil 22-may kuni bo‘lib o‘tgan so‘nggi umumxalq konstitutsiyaviy referendumida, Tojikiston prezidenti lavozimiga bir shaxsning qayta saylanishiga doir cheklovlarni olib tashlash va prezidentlikka da’vogarlar uchun yosh chegarasini 35 yoshdan 30 yoshga tushirishga qaratilgan tuzatishlar qabul qilingan. Siyosiy ekspertlar prezidentning davrini Tojikistonda shaxsga sig‘inish, siyosiy raqiblarni repressiya qilish, inson huquqlarining jiddiy buzilishi, erkin va adolatsiz saylovlar, keng tarqalgan korrupsiya va qarindosh-urug‘chilik bilan tavsiflangan avtoritar rejim hukmronlik qilgani bilan tavsiflaydi. Imomali Rahmon hamon mamlakat prezidenti sifatida o‘z faoliyatini davom ettirmoqda.

Nursultan Nazarboyev — 27 yil 3 oy

Nursultan Nazarboyev — 1940-yilning 6-iyulida tug‘ilgan. U Qozog‘iston Respublikasining birinchi Prezidenti hisoblanadi. Nazarboyev 1991-yilning 16-dekabridan 2019-yilning 20-martigacha bo‘lgan muddatda “taxtda” bo‘lgan. U ham xuddi Imomali Rahmon kabi 5 marta, 1991, 1999, 2005, 2011 va 2015-yillarda davlat rahbari etib saylangan. Siyosiy tahlilchilar Nazarboyev hukmronligi davrida Qozog‘iston avtoritar rejimga yaqinlashganini ko‘p bor ta’kidlashgan. 2010-yildan boshlab u Qozog‘iston Respublikasining Birinchi Prezidenti — Elbasi (Millat yetakchisi) rasmiy unvoniga ega bo‘ladi va 2023-yilga kelib, Qozog‘iston Respublikasi parlamentining yig‘ilishidan so‘ng undan mahrum bo‘ladi. 

Islom Karimov — 24 yil 8 oy

Islom Karimov — 1938-yilning 30-yanvarida tug‘ilgan. O‘zbekistonning birinchi prezidenti 1991-yilning 29-dekabrida bo‘lib o‘tgan prezidentlik saylovida 86% ovoz bilan g‘alaba qozonadi va umrining oxiriga qadar mamlakatni boshqaradi. Karimovning birinchi prezidentlik muddati mintaqaning qolgan mamlakatlarida bo‘lgani kabi referendum yo‘li bilan 2000-yilgacha uzaytiriladi. U 2000, 2007 va 2015-yillardagi saylovlarning har birida 90 foizdan ortiq ovoz olib, qayta saylanadi. U 25 yil davomida mamlakat prezidenti maqomini o‘zida saqlagan. Xorijlik ekspertlar Islom Karimov davriga nisbatan ham yuqoridagi kabi fikrlarni bayon qilgan.

Saparmurat Niyozov — 15 yil 2 oy

Saparmurat Niyozov — 1940-yilning 19-fevralida tug‘ilgan. U 1991-yilda Sovet Ittifoqidan mustaqillikka erishgan Turkmanistonni 15 yil davomida prezident sifatida boshqargan. Yuqoridagilardan farqli, 1999-yilda Turkmaniston Assambleyasi Niyozovni umrbod prezident deb e’lon qiladi. U o‘z davrining dunyodagi eng totalitar, despotik va repressiv diktatorlardan biri deya tan olingan. 2006-yil 21-dekabr kuni tushdan keyin Turkmaniston davlat televideniyesi prezident Saparmurod Niyozov mahalliy vaqt bilan soat 01:10 atrofida o‘z qarorgohida, 66 yoshida, to‘satdan yurak xurujidan vafot etganini e’lon qilgan. Xorijiy xabarlarda, Niyozov ortiqcha vazn va spirtli ichimliklarni haddan tashqari ko‘p iste’mol qilish tufayli yurak ishemik kasalligi va buyrak yetishmovchiligidan aziyat chekkanligi haqida yozgan.

Gurbanguli Berdimuhammedov — 15 yil 3 oy

Gurbanguli Berdimuhammedov — 1957-yilning 29-iyunida tug‘ilgan. U Turkmanistonning 2-prezidenti hisoblanadi. Berdimuhammedov 2006-yildan 2022-yilga qadar mamlakatni boshqargan. 2006-yil dekabr oyidagi Niyozov vafotidan keyin Turkmaniston Davlat xavfsizlik kengashi Berdimuhamedovni prezident vazifasini bajaruvchi etib tayinlaydi. Turkmaniston Konstitutsiyasining 60-moddasida prezident vazifasini bajaruvchi “prezidentlikka saylanishi mumkin emas”, deb belgilagani Berdimuhamedovning 2007-yilgi prezidentlik saylovlarida ishtirok etishini taqiqlab qo‘yadi. Biroq 2006-yil 24-dekabrda Xalq Kengashi ushbu qoidani olib tashlash uchun ovoz beradi va u Turkmaniston Demokratik partiyasining barcha a’zolari bo‘lgan oltita nomzoddan biri sifatida saylanish huquqiga ega bo‘ladi. Berdimuhamedov 2022-yil 19-martda prezidentlik lavozimini tark etadi va uning o‘rniga o‘g‘li Serdar keladi. Bu Turkmanistonni zamonaviy davrda sulolaviy tizim tomonidan boshqariladigan birinchi Markaziy Osiyo davlatiga aylantirdi. 2017-yil fevral oyida u Turkmaniston Prezidenti etib uchinchi 7 yillik muddatga qayta saylanadi. Berdimuhamedov o‘zidan oldingi prezident kabi avtoritar rejimni boshqargan. Huquq tashkilotlari Berdimuhamedov davridagi Turkmanistonni dunyodagi eng repressiv mamlakatlardan biri deb ta’riflab, Berdimuhamedov, uning qarindoshlari va sheriklarini jamiyat hayotining barcha jabhalarida cheksiz hokimiyatga egalik qilishda ayblagan.

Askar Akayev — 13 yil 5 oy

Askar Akayev — 1944-yilning 10-noyabrida tug‘ilgan. Akayev 1991-yil 12-oktyabrda Qirg‘iziston Respublikasining prezidenti etib saylangan. U 1995-yil 24-dekabr va 2000-yil 29-oktyabrda saylov byulletenlarini soxtalashtirilganlikda ayblanib, ikki marta qayta saylangan. 2005-yil 24-martda namoyishchilar Bishkekning markaziy maydonidagi prezident qarorgohiga bostirib kirib, muxolifatning yirik mitingi chog‘ida tartibsizlik politsiyasi bilan to‘qnashib, davlat hokimiyati qarorgohini egallab oladilar. Muxolifat tarafdorlari Akayevning iste’foga chiqishini talab qilish uchun janubdagi muhim shahar va qishloqlar ustidan nazoratni qo‘lga kiritadi. O‘sha kuni Akayev oilasi bilan mamlakatni tark etib, avval Qozog‘istonga, so‘ngra Rossiyaga qochib ketgani xabar qilingan. Rossiya prezidenti Vladimir Putin Akayevni Rossiyada qolishni taklif qiladi. U ketishidan oldin muxolifat yetakchilariga iste’foga chiqish haqida ariza bergani haqida dastlabki xabarlar tarqalgan, biroq uning rasmiy iste’fosi shu yilning 4-apreliga to‘g‘ri kelgan. Qirg‘iziston parlamenti 2005-yil 11-aprelda uning va uning oila a’zolarini avvalgi parlament tomonidan unga berilgan maxsus imtiyozlardan mahrum qilib, iste’foni qabul qiladi. Shuningdek, u “Qirg‘izistonning birinchi prezidenti” unvonidan ham rasman mahrum qilingan.