Ko‘p vektorli siyosatning imtihon vaqti: Markaziy Osiyo qaysi tomonni tanlaydi?

Yaqin Sharqda alanga olgan navbatdagi harbiy to‘qnashuvlar Markaziy Osiyo mintaqasi uchun nafaqat diplomatik sinov, balki uzoq yillik “muvozanat saqlash” strategiyasining zaif nuqtalarini ham ko‘rsatib qo‘ydi. 28-fevral kuni AQSh va Isroilning Eronga hujumi hamda Tehronning bunga qaytargan javob zarbalari ortidan, mintaqa poytaxtlari o‘zini o‘ta ehtiyotkor, ammo ziddiyatli pozitsiyada ko'rmoqda.

Ikki o‘t orasida: G‘arb bilan yaqinlashuv va Islom dunyosi birdamligi

Mediaekspert Vyacheslav Polovinkoning fikricha, hozirgi vaziyatni “ikki tig‘li xanjar” deb atash mumkin. Markaziy Osiyo yetakchilari, xususan, Qozog‘iston va O‘zbekiston prezidentlari so‘nggi yillarda G‘arb, xususan, AQShning sobiq va ehtimoliy bo‘lg‘usi rahbari Donald Tramp bilan iliq munosabatlar o‘rnatishga muvaffaq bo‘lishgan. Qosim-Jo‘mart Toqayevning “Ibrohim kelishuvlari”ni qo‘llab-quvvatlashi va Shavkat Mirziyoyevning Tramp administratsiyasi bilan o‘rnatgan konstruktiv muloqotlari bugun ularni qiyin tanlov qarshisida qoldirmoqda.

Bir tomondan, mintaqa davlatlari xalqaro maydonda “donishmand tinchlikparvar” rolini saqlab qolishga urinib, barchani bosiqlikka chaqirmoqda. Ikkinchi tomondan esa, Islom olamining bir bo‘lagi sifatida Eron atrofidagi voqealardan shok holatiga tushgan jamoatchilik fikrini inobatga olmaslikning iloji yo‘q. Eron rahbariyatining bu urushni “barcha musulmonlarga qarshi hujum” deb talqin qilishi, hatto eng barqaror hisoblangan Qozog‘istonda ham ichki xavfsizlik choralarini kuchaytirishga sabab bo‘ldi. Toqayevning kuch tuzilmalarini favqulodda ish tartibiga o‘tkazishi bejiz emas — bu tashqi xavfdan ko‘ra, ichki radikallashuv va ijtimoiy portlashdan cho‘chish belgisidir.

Tehronning sukuti va Ostona ritorikasi

Sharqshunos Ruslan Suleymanov masalaga biroz boshqacha rakursdan qaraydi. Uning tahliliga ko‘ra, Tehron hozirda Markaziy Osiyoning bayonotlarini sinchiklab tahlil qiladigan ahvolda emas. Eron ichki siyosiy inqiroz va hokimiyat tranziti kabi hayot-mamot masalalari bilan band. Shuning uchun ham Qozog‘istonning Eronni emas, balki “birodar arab davlatlarini” qo‘llab-quvvatlashi haqidagi bayonotlari Tehron uchun yoqimsiz bo‘lsa-da, bu diplomatik aloqalarning uzilishiga olib keladigan darajadagi halokatli voqea emas.

Suleymanovning fikricha, Qozog‘iston va O‘zbekistonning pozitsiyasi ko‘proq ritorik xarakterga ega. Ya’ni, amalda biron bir harbiy yoki iqtisodiy sanksiyaga qo‘shilmagan holda, faqat siyosiy hamdardlik bildirish bilan cheklanilmoqda. Biroq, mintaqa uchun eng ideal ssenariy — bu “sukunat” edi. Voqealar rivoji shuni ko‘rsatmoqdaki, endi shunchaki chetda turib kuzatishning imkoni qolmayapti.

Mintaqaviy xavfsizlik va rasmiy pozitsiyalar

O‘zbekiston Tashqi ishlar vazirligi vaziyatga nisbatan “jiddiy xavotir” bildirgan holda, an’anaviy neytralitetni saqlab qolishga urinmoqda. Rasmiy Toshkent uchun Yaqin Sharqdagi beqarorlik — bu nafaqat logistika va savdo yo‘llarining yopilishi, balki mintaqaviy xavfsizlikka tahdid soluvchi radikal g‘oyalar eksporti demakdir.

Qozog‘iston esa biroz keskinroq ohangni tanladi. Toqayevning har qanday suverenitetga qarshi harbiy harakatlarni qoralashi hamda arab davlatlariga yordam va’da qilishi, Ostonaning geosiyosiy vektorlari biroz G‘arb va Arab dunyosi tomon siljiganidan dalolat beradi.

Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, Markaziy Osiyo davlatlari hozircha faqat so‘z bilan “o‘q uzmoqda”. Ammo Eron atrofidagi halqa torayib borishi bilan, mintaqa poytaxtlari o‘zlarining ko‘p vektorli siyosatini qayta ko‘rib chiqishga yoki eng og‘ir diplomatik bosimlarga bardosh berishga majbur bo‘ladilar.