32 ta davlat rekord darajadagi neftni bozorga chiqardi: IEA neft zaxiralaridan favqulodda foydalanishga majbur bo‘ldi

Yaqin Sharqdagi geosiyosiy keskinlik va energiya resurslari narxining keskin ko‘tarilishi fonida dunyoning yetakchi iqtisodiyotlari neft bozorini qulashdan saqlab qolish uchun misli ko‘rilmagan qadam tashladi.

Global bozor uchun favqulodda “qutqaruv halqasi”

Joriy yilning 11-mart kuni Parij shahrida Xalqaro energetika agentligining (IEA) shoshilinch yig‘ilishi bo‘lib o‘tdi. Unda ishtirok etgan 32 ta davlat vakillari bir ovozdan jahon bozoriga rekord darajadagi — 400 million barrel xom neftni chiqarishga qaror qildi. Ushbu chora Eron atrofidagi harbiy ziddiyatlar va energiya narxining shiddat bilan o‘sishi oqibatida yuzaga kelgan bosimni yumshatishga qaratilgan.

Agentlik rahbari Fatix Birolning ta’kidlashicha, hozirgi inqiroz ko‘lami va murakkabligi jihatidan avvalgilardan tubdan farq qiladi. Uning fikricha, neft bozori yaxlit tizim bo‘lgani bois, undagi har qanday yirik uzilishlarga qarshi faqatgina global miqyosdagi jamoaviy harakatlar bilan javob berish mumkin. Ta’kidlash joizki, IEA tashkil etilganidan buyon bunday ulkan hajmdagi zaxiralar hech qachon bir vaqtning o‘zida muomalaga kiritilmagan.

Hormuz bo‘g‘ozidagi blokada

Bozordagi vaziyatning og‘irlashishiga asosiy sabab sifatida Hormuz bo‘g‘ozidagi strategik blokada ko‘rsatilmoqda. Ushbu hudud orqali dunyo neft savdosining taxminan beshdan bir qismi (20 foizi) o‘tadi va hozirda bu eksport yo‘li jiddiy xavf ostida qolgan. Vaziyatning qaltisligi tufayli neft narxi 2022-yildan buyon ilk bor 100 dollarlik psixologik chiziqdan oshib ketdi.

Shu bilan birga, Vashington ma’muriyati global taqchillikning oldini olish maqsadida Hindistonga Rossiya neftini sotib olish uchun vaqtincha ruxsat berdi. Bu qadamlar jahon iqtisodiyoti barqarorligini saqlab qolish uchun barcha siyosiy va iqtisodiy vositalar ishga solinayotganidan dalolat beradi.

Germaniyaning chorasi va zaxiralar holati

Yevropaning yetakchi iqtisodiyoti — Germaniya ham umumiy strategiya doirasida o‘zining milliy zaxiralaridan 19,5 million barrel neft chiqarishini e’lon qildi. Mamlakat iqtisodiyot vaziri Katerina Rayxe nafaqat zaxiralarni ochish, balki ichki bozorda narxlarni jilovlash bo‘yicha ham choralar ko‘rilishini ma’lum qildi. Xususan, Germaniyadagi yoqilg‘i quyish shoxobchalariga narxlarni kuniga faqat bir marta o‘zgartirish majburiyati yuklatildi.

Hozirgi vaqtda IEAga a’zo davlatlar jami 1,2 milliard barrel strategik va yana 600 million barrel sanoat zaxiralariga egalik qilmoqda. Xalqaro talablarga ko‘ra, har bir a’zo davlat kamida 90 kunlik import hajmiga teng zaxira saqlashi shart. Ma’lumot o‘rnida, 2025-yil oxiriga kelib birgina Germaniyaning o‘zida 34 million tonnadan ortiq neft zaxirasi mavjud edi.

Tarixiy retrospektiva: Zaxiralar qachon ochilgan?

Xalqaro energetika agentligi 1974-yilda tashkil etilganidan buyon favqulodda zaxiralardan foydalanishga bor-yo‘g‘i 5 marotaba ruxsat berilgan. Bularga 1991-yilgi Fors ko‘rfazi urushi, 2005-yildagi vayronkor tropik dovul, 2011-yildagi Liviya fuqarolar urushi va 2022-yilda Rossiya-Ukraina mojarosi boshlanganidan keyingi ikki holat kiradi. Navbatdagi oltinchi va eng yirik aralashuv dunyo energetika xavfsizligi uchun o‘ta muhim sinov bo‘lishi kutilmoqda.