“Zapravka”lardagi naqdsiz to‘lovlar qanday ketyapti?

O‘zbekiston iqtisodiyotining qon tomiri hisoblangan yoqilg‘i quyish shoxobchalari (AYOQSh) bugun nafaqat texnologik, balki shaffoflik imtihonidan o‘tmoqda. Markaziy bankning so‘nggi tahlillari shuni ko‘rsatadiki, sohada “naqd pul hukmronligi” davri yakunlanib, raqamli tranzaksiyalar yangi bosqichga ko‘tarilmoqda.

Moliya infratuzilmasidagi keskin sakrash

Mamlakatimiz bank-moliya tizimi misli ko‘rilmagan kengayish jarayonini boshdan kechirmoqda. Bugungi kunga kelib, muomaladagi bank kartalarining umumiy soni 70 millionlik marradan oshib o‘tdi. Bu ko‘rsatkich har bir fuqaroning raqamli hamyoniga ega ekanligidan tashqari, aholining bank tizimiga bo‘lgan ishonchi tubdan o‘zgarganini ham tasdiqlaydi. Shundan 170 mingtasi mijozlarga bir necha daqiqada taqdim etiladigan “moment” kartalari ekani esa bank xizmatlarining tezkorligini ko‘rsatmoqda.

Xizmat ko‘rsatish tarmog‘i ham ushbu sur’atga mos ravishda rivojlanmoqda. 10-aprel holatiga ko‘ra, respublika bo‘ylab 46 mingdan ortiq bankomat, ADM va infokiosklar faoliyat yuritmoqda. Shuningdek, naqd pul qabul qilish xususiyatiga ega 7 mingdan ziyod maxsus qurilmalar tunu kun aholi ixtiyorida bo‘lib turibdi.

“Zapravka”lardagi milliardlab tushumlar

Raqamlashtirishning eng yorqin ifodasini yoqilg‘i quyish shoxobchalari faoliyatida ko‘rish mumkin. Hozirda 60 mingdan ziyod maxsus faol yoqilg‘i kartalari muomalada bo‘lib, ular orqali amalga oshirilayotgan tranzaksiyalar hajmi hayratlanarli darajada o‘sib bormoqda.

Aprel oyining birinchi o‘n kunligi sohadagi iqtisodiy faollikning eng yuqori nuqtasi bo‘ldi. Faqatgina 3-apreldan 8-aprelga qadar bo‘lgan besh kunlik muddatda “zapravka”lar hisobiga 720 milliard so‘mdan ortiq mablag‘ tushgan.

Agar jarayonni kunbay tahlil qilsak, 3-aprel kuni qayd etilgan 92 milliard so‘mlik tushum shunchaki boshlanishi bo‘lgani ma’lum bo‘ladi. 4-apreldan 6-aprelga qadar bo‘lgan uch kunlik muddatda tushumlar hajmi jami 395,5 milliard so‘mga yetib, keskin o‘sishni ko‘rsatdi. Haftaning so‘nggi kunlari — 7 va 8-aprel sanalarida ham ushbu barqarorlik saqlanib qolib, mos ravishda 116,1 milliard va 117,1 milliard so‘mlik mablag‘lar aylanmasi qayd etildi.

Soya iqtisodiyotiga zarba

Yoqilg‘i quyish shoxobchalari daromadlarining bunday shiddat bilan oshishi faqat iste’molning ko‘payishi bilan izohlanmaydi. Bu, birinchi navbatda, sohaning “soya”dan chiqayotgani va qonuniy maydonga o‘tayotganining dalilidir. Elektron to‘lovlar tizimi bu borada uchta strategik vazifani hal qilmoqda:

Birinchidan, har bir tranzaksiya raqamli muhrga ega bo‘lishi kontrafakt mahsulotlarga qarshi qalqon bo‘lib xizmat qiladi. Kelib chiqishi noma’lum bo‘lgan mahsulotni raqamli tizim orqali sotish deyarli imkonsizga aylanadi.

Ikkinchidan, bank tizimi orqali o‘tadigan har bir so‘m davlat nazorat organlari uchun shaffof ko‘rinadi. Bu esa soliq tushumlarining adolatli taqsimlanishini ta’minlaydi.

Uchinchidan, “qo‘ldan-qo‘lga” o‘tadigan naqd pul hajmining kamayishi yoqilg‘ini noqonuniy sotish va soliqdan qochish holatlariga chek qo‘ymoqda. Raqamli iqtisodiyot shunchaki qulaylik emas, balki adolatli bozor tamoyillarining kafolatiga aylanmoqda.