Naqd pulsiz dunyo: Qaysi davlatlar allaqachon kartaga o‘tdi?

Naqd pulsiz jamiyat g‘oyasi yillar davomida gap bo‘lib kelgan. Avvallari ko‘pchilik buni uzoq kelajak deb o‘ylagan, ammo bugun bu jarayon allaqachon boshlangan. Dunyoning ayrim davlatlari naqd puldan deyarli voz kechib bo‘ldi.

2024-yilda Xalqaro Valyuta Jamg‘armasi e’lon qilgan hisobotga ko‘ra, Shvetsiya, Norvegiya va Janubiy Koreya bu yo‘nalishda eng tez harakat qilayotgan davlatlar hisoblanadi. Shvetsiyada hozir to‘lovlarning juda kam qismi naqd pulda amalga oshiriladi va ko‘plab banklar endi umuman naqd pul bilan ishlamaydi.

Bu o‘zgarishlar savdogarlar uchun ham muhim signal hisoblanadi. Raqamli to‘lovlar tobora ustunlik qilayotgani sabab bizneslar yangi tizimlarga moslashishga majbur bo‘lyapti. Bu shunchaki trend emas, balki yaqin kelajakning aniq yo‘nalishidir.

Naqd pulsiz jamiyat nima?

Naqd pulsiz jamiyat deganda odamlar tovar va xizmatlar uchun naqd pul emas, balki karta yoki elektron to‘lovlar orqali haq to‘laydigan tizim tushuniladi. Bugun ko‘pchilik xaridlarni tez va qulay bo‘lgan elektron usulda amalga oshirmoqda.  

Shuningdek, naqd pulsiz jamiyat degani davlat hammani majburan kartaga o‘tkazadi degan ma’no bermaydi. Hali ham naqd pulni yoqtiradigan va uni qulayroq deb biladigan odamlar bor. Ular naqd pulda nazorat kamroq bo‘ladi, deb hisoblaydi.

Aslida naqd pulsiz jamiyat katta o‘zgarishni anglatadi. Bu shunchaki kamroq naqd pul ishlatish emas, balki naqd pul umuman qo‘llanilmaydigan tizimga o‘tishdir. Shu sabab bunday o‘zgarishning yaxshi va yomon tomonlarini tushunish muhim.

Naqd pulsiz shaharlar

Smarter Travel tahliliga ko‘ra, yaqin yillarda Stokgolm, Reykyavik, Seul, Singapur va Xitoydagi ayrim yirik shaharlar naqd pulsiz tizimga o‘tishi mumkin. Bu degani, bu shaharlarda xaridlar asosan karta, telefon yoki boshqa elektron usullar orqali amalga oshiriladi.

Albatta, bu o‘zgarishlar hozircha dunyoning faqat bir qismiga ta’sir qiladi. Ammo savdogarlar va onlayn bizneslar uchun bu muhim signal hisoblanadi. Chunki kelajakda xaridorlar tobora ko‘proq turli xil yangi va muqobil to‘lov usullaridan foydalanishni kutadi. Shu sabab savdo bilan shug‘ullanayotganlar bu o‘zgarishlarga oldindan tayyor bo‘lishi kerak.

Naqd pul ishlatmaydigan davlatlar

Hozircha dunyoda to‘liq naqd pulsiz bo‘lgan birorta ham davlat yo‘q. Shunga qaramay, ko‘plab mamlakatlar yaqin yillarda naqd puldan butunlay voz kechishni rejalashtirmoqda. Bu yo‘nalishda Shvetsiya, Finlandiya, Xitoy, Janubiy Koreya, Buyuk Britaniya, Avstraliya, Niderlandiya va Kanada eng oldinda boryapti.

Shvetsiya

Shvetsiya 2025-yilga borib to‘liq naqd pulsiz tizimga o‘tishni maqsad qilgan. Bugun Shvetsiyadagi ko‘plab do‘konlarda “Naqd pul qabul qilinmaydi” degan yozuvni ko‘rish oddiy holga aylangan.

Tadqiqotlarga ko‘ra, Shvetsiyada naqd pul orqali qilinadigan to‘lovlar juda kam qolgan. Pul yechib olish ham yil sayin kamayib boryapti. Aholining katta qismi bu o‘zgarishlardan mamnun, chunki karta va telefon bilan to‘lash ancha qulay.

Shu bilan birga, texnologiyaga moslasha olmayotgan yoki moliyaviy imkoniyati cheklangan ayrim odamlar hanuz naqd puldan foydalanmoqda. So‘nggi yillarda mobil to‘lovlar ayniqsa tez ommalashdi. Masalan, Swish ilovasi orqali millionlab odamlar har oy millionlab to‘lovlarni amalga oshirmoqda.

Agar Shvetsiya haqiqatan ham to‘liq naqd pulsiz mamlakatga aylansa, u yerga boradigan sayyohlar ham karta yoki telefon orqali to‘lashi kerak bo‘ladi.

Finlandiya

Finlandiyaning aholisi taxminan 5,5 million kishidan iborat. Shunga qaramay, bu mamlakatda naqd pul shaharlarda ham, qishloqlarda ham tobora kam ishlatilmoqda. Asta-sekin odamlar kartalar va elektron to‘lovlarga o‘rganib boryapti.

Finlandiya Shvetsiyaga qaraganda naqd pulsiz iqtisodiyotga o‘tishda unchalik keskin choralar ko‘rayotgani yo‘q. Ammo mutaxassislarning fikricha, ayni paytda Finlandiya to‘liq naqd pulsiz tizimga o‘tishga Shvetsiyadan ham ko‘proq tayyor. Bu yerda odamlar karta bilan to‘lash bo‘yicha Irlandiyadan keyin ikkinchi o‘rinda turadi. Onlayn xarajatlar bo‘yicha beshinchi, smartfonlardan foydalanish bo‘yicha esa ikkinchi o‘rinda qayd etilgan.

Xitoy

Xitoy Finlandiya va Shvetsiyadan biroz ortda bo‘lsa-da, elektron to‘lovlarning o‘sishi bu mamlakatda juda tez kechmoqda. Buning asosiy sababi — aholining juda ko‘pligidir. Xitoyda mobil to‘lovlar qisqa vaqt ichida keng tarqaldi. 

Bugun Xitoyda telefon orqali to‘lashning eng mashhur usullaridan biri — QR-kodni skanerlash hisoblanadi. Odamlar do‘konlarda, bozorlarda va hatto kichik savdolarda ham shu usuldan foydalanadi.

Xitoy hozir dunyodagi eng yirik onlayn savdo bozoriga ega. Yillik elektron savdo hajmi 672 milliard dollarga yetgan va har yili qariyb 27 foizga o‘smoqda. Bu esa Xitoy naqd pulsiz tizimga qarab qat’iy qadam tashlayotganini ko‘rsatadi.

Janubiy Koreya

Janubiy Koreyada naqd pulsiz to‘lovlar Xitoyga qaraganda ko‘proq ishlatiladi, garchi aholisi kamroq bo‘lsa ham. Bu yerda odamlar kundan-kunga kredit kartalar va raqamli to‘lov xizmatlariga ko‘proq tayanmoqda. Mamlakat bo‘ylab naqd pulsiz tizimga o‘tish uchun kerakli infratuzilma allaqachon tayyor.

Elektron savdo Janubiy Koreya iqtisodiyotida muhim o‘rin tutadi. Har bir kredit karta orqali yil davomida yuz martadan ortiq to‘lov qilinadi. Shu sabab yaqin yillarda Janubiy Koreya naqd pulsiz jamiyatga o‘tish borasida yetakchi davlatlardan biri bo‘lib qoladi.

Buyuk Britaniya

Buyuk Britaniya ham texnologiyani, jumladan pul tizimini raqamlashtirishni faol qo‘llab-quvvatlab kelmoqda. Bu borada ayniqsa London shahri yetakchilik qilmoqda va shu yo‘nalishda rivojlanishda davom etyapti.

Mamlakatda onlayn banking juda rivojlangan. Moliyaviy texnologiyalar sohasida Buyuk Britaniya hozir AQShdan keyin ikkinchi o‘rinda turadi. So‘nggi yillarda karta va mobil to‘lovlarni qabul qiladigan savdo nuqtalari ham keskin ko‘paydi.

2020-yilda Buyuk Britaniya elektron savdo hajmi bo‘yicha AQSh va Xitoydan keyin uchinchi o‘rinni egallagan. Bu ko‘rsatkich bilan u Yaponiya kabi davlatlardan ancha oldinda turadi.

Avstraliya

Avstraliya boshqa davlatlarga qaraganda biroz ortda bo‘lsa ham, bu yerda ham naqd pulsiz tizimga o‘tish tezlashmoqda. Mamlakat iqtisodiyoti asta-sekin raqamli shaklga o‘tyapti va ko‘pchilik odamlar to‘lovlarni telefon orqali amalga oshirishga o‘rganib boryapti. Smartfonlarning keng tarqalishi bu jarayonga katta yordam bermoqda.

Bugun Avstraliyada ko‘plab to‘lovlar telefon orqali amalga oshiriladi. Internet-bankingdan foydalanish ham juda keng tarqalgan bo‘lib, aholining 75 foizidan ortig‘i undan foydalanadi. So‘nggi besh yil ichida debet kartalar bilan to‘lovlar 90 foizdan ko‘proqqa oshgan, onlayn bank operatsiyalari esa qariyb 43 foizga ko‘paygan.

Niderlandiya

Niderlandiya Yevropada elektron to‘lovlar bo‘yicha yetakchi davlatlardan biri hisoblanadi. Mamlakat aholisining deyarli 99 foizi debet kartaga ega.

2020-yilda amalga oshirilgan to‘lovlarning yarmidan ko‘pi kontaktsiz usulda va debet karta orqali bajarilgan. Bu naqd pulsiz tizimga o‘tish yo‘lida juda katta qadam sanaladi. Shunga qaramay, Niderlandiyada hozircha naqd pul hamon muhim to‘lov vositasi sifatida saqlanib qolmoqda.

Kanada

Kanada hozircha naqd pulsiz mamlakatga aylanishdan ancha uzoq. Shunga qaramay, bu yerda elektron to‘lovlar juda tez rivojlanmoqda. Kanadaliklarning 83 foizida smartfon mavjud. Odamlar telefon orqali hisob-kitob qiladi, onlayn xarid qiladi va pul o‘tkazadi. Tadqiqotlarga ko‘ra, kanadaliklarning qariyb 80 foizi telefonisiz uydan chiqmaydi.

Bugun Kanadada shaxsiy xaridlarning 70 foizdan ortig‘i karta orqali amalga oshiriladi. Elektron to‘lovlar tez o‘sayotgan bo‘lsa-da, Kanada uchun naqd pul hali ham kundalik hayotda o‘z o‘rnini saqlab qolmoqda.