Xitoy Markaziy Osiyoga chuqur kiryapti: yangi Kotibiyat nimani o‘zgartiradi?

Toshkent mintaqaviy diplomatiyada yangi mexanizmni ishga tushirish arafasida. Shavkat Mirziyoyev tomonidan “Markaziy Osiyo – Xitoy” formatidagi Kotibiyat to‘g‘risidagi nizomni ratifikatsiya qilish haqidagi farmon imzolanishi mintaqa va Pekin o‘rtasidagi hamkorlikni muvofiqlashtirishda muhim burilish bo‘ldi.

Doimiy platforma: Kotibiyat nimani anglatadi?

Yangi tashkil etilayotgan Kotibiyat Markaziy Osiyo davlatlari va Xitoy o‘rtasidagi hamkorlikni tizimli asosga qo‘yuvchi doimiy muvofiqlashtiruvchi maydon sifatida faoliyat yuritadi. Uning asosiy vazifalari qatoriga:

• tomonlar o‘rtasida ilgari erishilgan kelishuvlarni uyg‘unlashtirish;
• qo‘shma loyiha va tashabbuslarning bajarilishini monitoring qilish;
• hukumatlar, ekspertlar va institutlar darajasida muloqotni rivojlantirish;
• iqtisodiy, infratuzilmaviy va boshqa ustuvor yo‘nalishlarda ko‘p tomonlama hamkorlikni chuqurlashtirish kiradi.

Mazkur hujjat O‘zbekistonning Kotibiyat faoliyatidagi ishtirokini huquqiy jihatdan mustahkamlaydi va mintaqaviy hamkorlikning yangi mexanizmlarini ishga tushiradi.

Syan deklaratsiyasi: yangi siyosiy asos

Kotibiyat faoliyati 2023-yil 19-may kuni Xitoyning Syan (Xi’an) shahrida bo‘lib o‘tgan Xitoy – Markaziy Osiyo sammiti yakunida qabul qilingan Syan deklaratsiyasiga tayanadi. Ushbu hujjat Xitoy hamda Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston, Turkmaniston va O‘zbekiston o‘rtasidagi munosabatlarni strategik darajaga olib chiqqan siyosiy deklaratsiya sifatida baholanadi.

Deklaratsiyada tomonlar o‘zaro aloqalarni tenglik, suverenitetni hurmat qilish, hududiy yaxlitlik va ichki ishlarga aralashmaslik tamoyillari asosida rivojlantirishga sodiqligini qayd etgan. Mintaqada tinchlik va barqarorlikni saqlash umumiy maqsad sifatida belgilangan.

Xavfsizlik va Afg‘oniston omili

Hujjatda xavfsizlik masalalari alohida blok sifatida ko‘rib chiqilgan. Terrorizm, ekstremizm va separatizmga qarshi kurashish, shuningdek, transmilliy jinoyatchilik, giyohvand moddalar savdosi va kiberxavflarga qarshi hamkorlikni kuchaytirish zarurligi ta’kidlangan.

Afg‘onistondagi vaziyat esa Markaziy Osiyo xavfsizligiga bevosita ta’sir ko‘rsatuvchi omil sifatida qayd etilib, ushbu yo‘nalishda ham muvofiqlashgan yondashuv muhimligi urg‘ulangan.

Iqtisodiyot, infratuzilma va “Bir kamar, bir yo‘l”

Syan deklaratsiyasi savdo-iqtisodiy aloqalarni kengaytirish, investitsiyalarni rag‘batlantirish hamda transport-logistika infratuzilmasini rivojlantirishni ustuvor vazifa sifatida belgilaydi. Ayniqsa, “Bir kamar, bir yo‘l” tashabbusi doirasida mintaqaviy transport yo‘laklari, sanoat zonalari va raqamli infratuzilmani rivojlantirish masalalari alohida ahamiyat kasb etadi.

Energetika va ekologiya yo‘nalishlarida esa energiya xavfsizligi, qayta tiklanuvchi manbalarni rivojlantirish, iqlim o‘zgarishiga qarshi choralar va barqaror rivojlanish bo‘yicha hamkorlik ko‘zda tutilgan.

Gumanitar aloqalar va yumshoq kuch

Deklaratsiya faqat iqtisodiyot bilan cheklanmaydi. Ta’lim, fan, madaniyat, turizm va yoshlar almashinuvi kabi gumanitar sohalarda aloqalarni kengaytirish ham hamkorlikning muhim tarkibiy qismi sifatida belgilangan.

Tahliliy nigoh: imkoniyatlar va ehtiyot choralar

Kuzatuvchilarga ko‘ra, Kotibiyatning ishga tushirilishi Xitoy uchun Markaziy Osiyo infratuzilmasi va energetika loyihalarida ishtirokni kengaytirish imkoniyatlarini oshiradi. Mintaqa davlatlari uchun esa bu mexanizm moliyaviy resurslar va investitsiyalarga qulayroq kirish bilan birga, tashqi ta’sir muvozanatini ehtiyotkorlik bilan boshqarishni ham talab etadi.

Xavfsizlik bo‘yicha hamkorlik va “barqarorlikka ustuvor e’tibor” masalalari Xitoyning Sinzyan hududi bilan bog‘liq yondashuvlari fonida, ayniqsa, Pekinning Tojikiston va Qirg‘iziston bilan olib borayotgan qo‘shma loyihalari kontekstida alohida ahamiyat kasb etmoqda.

O‘zbekiston nimadan manfaatdor?

Syan deklaratsiyasi va unga tayangan holda shakllanayotgan Kotibiyat Xitoy va Markaziy Osiyo o‘rtasidagi munosabatlarni institutsional, uzoq muddatli va tizimli bosqichga olib chiqmoqda. O‘zbekiston uchun esa bu jarayon mintaqaviy diplomatiyada faol ishtirok etish, iqtisodiy manfaatlarni ilgari surish va geosiyosiy muvozanatni saqlash yo‘lidagi muhim qadam sifatida baholanmoqda.