Odamlar nega oʻz uylarini tark etmoqda? Urush va mojarolar keltirib chiqarayotgan global migratsiya inqirozi

Davlatlar oʻrtasidagi yoki hukumat va fuqarolar oʻrtasidagi nizoli vaziyatlar tobora keskinlashib bormoqda. Bu nafaqat siyosat va iqtisodiyotga, balki aholining tinch va osuda hayotiga jiddiy xavf solmoqda. Ushbu tahliliy materialda soʻnggi vaqtlarda davom etayotgan qonli mojarolarning global migratsiyaga qanday taʼsir oʻtkazayotgani koʻrib chiqiladi.

Myanma: Roxinja inqirozi va gumanitar falokat

1948-yilda Buyuk Britaniya mustamlakachiligidan mustaqillikka erishganidan beri Myanma oʻzining koʻp millatli jamiyatini boshqarishda jiddiy qiyinchiliklarga duch kelmoqda. 1962-yilgi davlat toʻntarishidan soʻng, mamlakat nazoratini harbiy xunta oʻz qoʻliga oldi va kengroq muxtoriyat talab qilayotgan etnik guruhlar bilan doimiy mojarolarga kirishdi. AQSH Tashqi Aloqalar Kengashining xabar berishicha, 2021-yilgi harbiy toʻntarishdan soʻng boshlangan fuqarolar urushi 2026-yilga kelib mamlakatni misli koʻrilmagan gumanitar falokat yoqasiga olib keldi.

Mamlakatdagi vaziyat qanchalik ogʻirligini quyidagi raqamlar orqali koʻrish mumkin:

• Bugungi kunda mamlakat aholisining qariyb 45 foizi, yaʼni 16 milliondan ortiq inson hayotiy zaruriy yordamga muhtoj boʻlib qolgan.
• Davomli harbiy harakatlar va aviazarbalar natijasida 3,7 milliondan ortiq inson oʻz uy-joyini tashlab, mamlakat ichkarisida qochqinga aylandi.
• Qurbon boʻlganlarning umumiy soni 89 000 dan oshdi.

Mojaroning eng ogʻir qurbonlari roxinjalardir. Roxinjalar – Myanmada asrlar davomida yashab kelgan musulmon etnik ozchilik guruhidir. 1982-yildan beri davlat ularga fuqarolik berishni rad etib kelmoqda va bu ularni dunyodagi eng yirik fuqaroligi boʻlmagan (stateless) aholiga aylantirdi. Fuqaroligi boʻlmagan aholi sifatida roxinja oilalari asosiy huquqlar va himoyadan mahrum etilgan hamda zoʻravonlik va kamsitishlar oldida oʻta himoyasiz qolmoqda. Bu holat ularni Bangladesh lagerlariga koʻchib oʻtishga majbur qilmoqda.

Hozirda 1,3 millionga yaqin roxinja qochqinlari Bangladeshdagi Coxʼs Bazaar lagerlarida oʻta ogʻir sharoitda yashamoqda. Bangladesh hukumati lagerlarni zich simlar bilan oʻragan va nazorat punktlari qochqinlarning tashqariga chiqishini qatʼiy taqiqlaydi. Lagerlardagilarning yarmidan koʻpi 18 yoshga toʻlmagan yoshlardir. Bangladeshdagi roxinja oilalarining 95 foizi gumanitar koʻmakka bogʻlanib qolgan. Chorasizlikdan roxinja qochqinlari Indoneziya va Malayziyaga boradigan dunyodagi eng xavfli dengiz yoʻllarida oʻz hayotlarini xavf ostiga qoʻymoqdalar.

Sudan fuqarolik urushi: Dunyo eʼtiboridan chetdagi qirgʻin

Unutilgan va beparvo qoldirilgan Sudan fuqarolik urushi dunyodagi eng katta va eng tez oʻsayotgan qochqinlik muammosini yaratdi, biroq bu inqiroz dunyodagi boshqa mojaro va ziddiyatlar soyasida qolib ketdi. Urush 2023-yil aprel oyida Sudan Qurolli Kuchlari (SAF) va Tezkor koʻmakchi kuchlar (RSF) oʻrtasidagi hokimiyat kurashidan avj oldi.

Migrationpolicy.org saytining xabar berishicha, inqiroz koʻlami ulkan:

• 2024-yil iyun oyiga kelib zoʻravonliklar oqibatida taxminan 150 000 nafar inson qurbon boʻldi.
• 2025-yil iyul holatiga koʻra, qariyb 12 million kishi uylarini tark etishga majbur boʻldi.
• Shundan 7,7 millioni ichki koʻchirilgan shaxslar boʻlib, ularning yarmidan koʻprogʻini bolalar tashkil qiladi.
• Taxminan 4,1 million koʻchirilgan shaxs himoya izlab Sudandan chiqib ketgan.
• 

Qonli toʻqnashuvlar bilan birga kasallik va ocharchilik mamlakatni xarob qilmoqda. Darhaqiqat, toʻqnashuvlardan koʻra koʻproq odamlar ochlik va kasalliklardan vafot etayotgani taxmin qilinmoqda. Sudanning Shifokorlar Uyushmasi urush boshlanganidan 2025-yil yanvargacha oziq-ovqat yetishmovchiligi oqibatida 522 000 dan ortiq chaqaloq vafot etganini maʼlum qildi. 2025-yil fevral oyiga kelib, Sudanning 11 ga yaqin shtatlarida xolera, dengue, malariya, qizamiq va difteriya epidemiyalari yuzaga keldi. Hududlardagi 80 foiz shifoxonalarning ishlamasligi sababli surunkali kasalligi boʻlgan bemorlar parvarish yetishmasligidan vafot etmoqda.

BMTning faktlarni aniqlash missiyasi har ikki tomon ham fuqarolarga qarshi hujumlar, zoʻrlash, qiynoqlar va sudsiz qotilliklar kabi xalqaro jinoyatlarni sodir etganini aniqladi. AQSh hukumati RSFni Darfurdagi etnik guruhlarga qarshi genotsidda, SAFni esa kimyoviy qurollardan foydalanganlikda aybladi. Bu kabi xavflar sudanliklarni qoʻshni mamlakatlarga qochoq sifatida chiqib ketishga majbur qilmoqda. Ammo qoʻshni davlatlarning iqtisodiy holati yaxshi emasligi sababli qochqinlarni qabul qilish qiyinlashmoqda, bu esa oʻz navbatida Afrikadagi migratsiya bosimini kuchaytirib, Yevropaga yangi migratsion yoʻnalishlarning ochilishiga sabab boʻlmoqda.

Falastin migratsiya inqirozi: Gʻazo va Gʻarbiy Sohildagi halokat

Yaqin Sharqdagi vaziyat ham misli koʻrilmagan inqirozni boshdan kechirmoqda. BMTning Gumanitar Ishlarni Muvofiqlashtirish Ofisi (OCHA)ning Gʻazo Sogʻliqni Saqlash vazirligi statistikasiga tayangan holda bergan maʼlumotlariga koʻra, 2023-yil 7-oktyabrdan beri 69 000 dan ortiq falastinlik halok boʻldi va 170 000 dan ortiq kishi jarohatlandi.

• Ikki yildan ortiq davom etgan mojarolar ikki milliondan ortiq falastinlikni (jumladan ularning yarmini bolalar tashkil qiladi) yetarli miqdorda suv, oziq-ovqat yoki tibbiy yordam olish imkoniyatidan mahrum qildi.
• Ocharchilik sharoitlari Gʻazoda hanuzgacha oʻlimli haqiqat boʻlib qolmoqda.
• BMT maʼlumotlariga koʻra, 7-oktyabrdan keyingi ikki yil ichida bosib olingan Gʻarbiy Sohilda Isroil kuchlari va qurollangan aholiga joylashgan yahudiylar 1 000 dan ortiq falastinlikni oʻldirgan va 10 000 dan ortiq kishini jarohatlagan.
• Gʻarbiy Sohilda aholiga joylashgan yahudiylar falastinliklarga deyarli 3 000 marta hujum qilgan.

Bugungi kunda butun dunyo boʻylab 7 milliondan ortiq falastinlik qochqinlar bor. Roʻyxatga olingan Falastin qochqinlarining deyarli uchdan bir qismi, yaʼni 1,5 milliondan ortiq kishi Iordaniya, Livan, Suriya Arab Respublikasi, Gʻazo sektori va Gʻarbiy Sohildagi 58 ta tan olingan qochqinlar lagerlarida yashaydi. Qochqinlikning asosiy qurbonlari yana oʻsha urushda eng zaif boʻlgan qatlam — bolalardir. Yozuvchi Nadejda Kerkova taʼriflaganidek, Falastinlik yosh bolalar “shafqatsiz dunyoning kameralari va obyektivlariga qarab kulishadi. Zero, ular adolat oʻzlari tomonida, dunyo esa aldayotganini bilishadi”.

 Surayyo Jo‘rayeva,

UZ24.uz uchun tayyorlandi