Tibbiy chiqindilar qanday yo‘q qilinadi?

Tibbiy chiqindilarni yo‘q qilish masalasi, ayniqsa pandemiyadan keyingi davrda, dunyo miqyosida dolzarb muammoga aylandi. Ular boshqa chiqindilardan nimasi bilan farq qiladi degan savol tug‘ilishi mumkin, gap shundaki, noto‘g‘ri yo‘l bilan utilizatsiya qilingan tibbiy chiqindilar jiddiy ekologik va epidemiologik xavflarni keltirib chiqarishi mumkin.

Xo‘sh, tibbiy chiqindilar qayerda hosil bo‘ladi?

Tibbiy chiqindilar 4 guruhga tasniflanadi - A, B, V, G.

• A-guruhi: epidemiologik xavfi pastroq bo‘lsa ham, noto‘g‘ri utilizatsiya qilinganda boshqa muhitga zarar yetkazishi mumkin.

• B-guruhi: yuqori epidemiologik xavfga ega bo‘lib, bevosita insonlar va atrof-muhitga jiddiy tahdid soladi.

• V-guruhi: biologik xavfli chiqindilar bo‘lib, kasalliklar tarqalishiga sabab bo‘lishi mumkin.

• G-guruhi: kimyoviy yoki radioaktiv moddalardan iborat bo‘lib, mutlaqo maxsus ishlov berilishini talab qiladi.

Aynan ushbu chiqindilar epidemiologik nuqtayi nazardan xavfli materialdir, ular maxsus chiqindilarni yoqish pechlari – insineratorlarda yo‘q qilinishi kerak.

Ular bemorlar uylaridan, bemorlar davolanayotgan tibbiyot muassasalaridan va konteynerli sanitariya shaharchalarida to‘planadi. Karantin zonalarda eng ko‘p tibbiy va maishiy chiqindilar hosil bo‘ladi.

Jahon tajribasi

Dunyo davlatlarida, masalan, AQSh va Yevropa Ittifoqida tibbiy chiqindilarni insineratsiyadan tashqari, autoklavlash, mikroto‘lqinli usullar yordamida sterilizatsiya qilish kabi alternativ metodlar ham qo‘llanadi. Bu usullar chiqindilarni xavfsiz tarzda kamaytirish va atrof-muhitga zarar yetkazmaslik imkonini beradi.

Yaponiya va boshqa Osiyo mamlakatlarida chiqindilarni qayta ishlashga urg‘u beriladi. Bu chiqindilarning yana foydalanilishi yoki xavfsiz materiallarga aylantirilishi bilan ekologik barqarorlikni saqlashga xizmat qiladi.

O‘zbekistonda utilizatsiya jarayoni

O‘zbekistonda esa tibbiy chiqindilar maxsus pechlarda utilizatsiya qilinadi. Har bir pechning yonish kuchi bir vaqtning o‘zida 1 tonnani tashkil etadi.

Insinerator ikki kameradan iborat: yoqish va eritish. B guruhidagi chiqindilar ikki kameradan iborat maxsus pechlarda yoqiladi. Birinchisida chiqindi 1200 daraja haroratda yonadi, hatto kul ham qolmaydi. Ikkinchi kamerada - bug‘latuvchida -eritish jarayoni o‘tadi. Maxsus texnologiya atrof-muhitga mutlaqo zararsiz oq tutun chiqarish imkonini beradi. Bu holatda, nafaqat tibbiy chiqindilar, balki koronavirus bilan kasallanganlardan qolgan maishiy chiqindilar ham yoqiladi. Bu hojatxona qog‘ozi, idishlar, oziq-ovqat chiqindilari, choyshablar va boshqalardir.

Ushbu chiqindilar yoqish kamerasining hajmi 1 tonnani tashkil qiladi. Axlatning bir marotaba yuklanishi to‘rt soat davomida yoqib yuboriladi. Yuqumli kasallik bilan og‘rigan bemorlarning, shuningdek, kasal bemorlarning barcha oziq-ovqat chiqindilari maxsus germetik sariq plastik idishlarga, plastik esa zichligi 13 mikron bo‘lgan maxsus sariq polietilen paketlarga yig‘iladi va utilizatsiya qilinadi.

Zararsiz yo‘q qilinmasa, qanday oqibatlarga olib keladi?

Tibbiy chiqindilarni noto‘g‘ri yo‘q qilish ekologik va epidemiologik xavflarni kuchaytiradi. Pandemiya davrida katta miqdorda yig‘ilgan bir martalik shifokorlik vositalari (tibbiy niqob, qo‘lqop, himoya kiyimlari) va boshqa chiqindilar atrof-muhit va insonlar salomatligi uchun jiddiy tahdid tug‘dirdi. Noto‘g‘ri utilizatsiya qilingan chiqindilar tarkibidagi xavfli kimyoviy moddalar suv va tuproqni ifloslantirishi, bu esa oziq-ovqat zanjiri orqali odamlar va hayvonlarga zarar yetkazishi mumkin.

Bundan tashqari, chiqindilarda saqlanib qolgan patogenlar, xususan, COVID-19 bilan bog‘liq viruslar, noto‘g‘ri ishlov berilganda yangi kasallik to‘lqinlariga sabab bo‘lishi ehtimoli bor. Havo ifloslanishi ham chiqindilarni yo‘q qilishning nazoratsiz usullari bilan bog‘liq bo‘lib, zararli gazlarning tarqalishi ekologik barqarorlikni buzadi.

O‘zbekistonda qo‘llaniladigan usul xavfsizmi?

Yuqorida aytganimizdek, O‘zbekistonda tibbiy chiqindilar asosan insineratorlarda — maxsus pechlarda yoqish usuli orqali yo‘q qilinadi. Bu usul an’anaviy va ko‘p mamlakatlarda qo‘llaniladi, chunki u biologik xavfli materiallarni tez va samarali tarzda yo‘q qilishga imkon beradi. Ammo, har bir usul kabi, insineratsiyaning ham o‘ziga xos xavflari va cheklovlari bor.

Insineratorlar 1200 daraja haroratda ishlaydi, bu esa ko‘p miqdordagi mikroblar va viruslarni yo‘q qilishga yetarli. Lekin xavfsizlik masalalari nafaqat chiqindilarni yoqish jarayoniga, balki insineratsiya natijasida hosil bo‘ladigan gazlarning filtrlanishi va atrof-muhitga zararli moddalar chiqarilmasligiga ham bog‘liq. O‘zbekistonda bunday chiqindilar atrof-muhitga zararsiz oq tutun chiqaradigan texnologiyalar yordamida yo‘q qilinadi, bu esa jarayonni ekologik jihatdan xavfsizroq qiladi. Ammo nazorat va filtratsiya tizimlarining samaradorligini ta’minlash ham muhim. Yaxshi filtrlash tizimlari bo‘lmasa, zararli gazlar va dioksinlar chiqishi mumkin, bu esa havo ifloslanishiga olib keladi.

Xavfsiz alternativlar

Insineratsiyadan tashqari tibbiy chiqindilarni utilizatsiya qilish uchun zamonaviyroq va ekologik xavfsiz usullar mavjud:

Autoklavlash: Yuqori haroratli bug‘ yordamida sterilizatsiya qilish. Bu usul biologik chiqindilarni xavfsiz tarzda zararsizlantirishga imkon beradi va dioksin kabi zararli gazlarni chiqarishni oldini oladi.

Mikroto‘lqinli sterilizatsiya: Chiqindilarni mikroto‘lqinlar yordamida sterilizatsiya qilish. Bu jarayon chiqindilarni tezkor va ekologik xavfsiz tarzda zararsizlantiradi.

Plazma texnologiyasi: Plazma yoqish orqali chiqindilarni zararsizlantirish usuli. Bu usul ko‘p energiya talab qilsa ham, ekologik xavfsiz va chiqindilarni qayta ishlash imkoniyatini beradi.

Kimyoviy dezinfeksiya: Ba’zi chiqindilar, ayniqsa B va V guruhiga kiruvchi materiallar kimyoviy moddalar yordamida zararsizlantiriladi. Bu usul, asosan, kichik hajmdagi chiqindilar uchun qo‘llaniladi.