Qozog‘iston, O‘zbekiston yoki Qirg‘iziston: qaysi mamlakatda jurnalistlar ko‘proq pul topadi?

Markaziy Osiyo mamlakatlarida jurnalistlarning daromadi sezilarli darajada farq qiladi. Qozog‘istonda eng yuqori maoshlar kuzatilsa, Tojikistonda jurnalistika eng kam haq to‘lanadigan sohalardan biri sanaladi.

Markaziy Osiyoda jurnalistlarning ish haqi qanchalik farq qiladi? 

Markaziy Osiyodagi jurnalistlarning ish haqi mamlakat iqtisodiyoti, OAV turi va xodimlarning malakasiga bog‘liq holda sezilarli farq qiladi. Qozog‘istonda jurnalistlar o‘rtacha 520 AQSh dollari miqdorida daromad oladi. Matbuot nashrlarida ishlovchilar o‘rtacha 600 dollar topsa, televideniye va radio xodimlari 550 dan 2000 AQSh dollarigacha daromad topishi mumkin. Davlat OAVlarida jurnalistlar 450–900 dollar oladi, xususiy nashrlarda esa bu miqdor 650–2500 dollargacha yetishi mumkin. Yetakchi axborot agentliklari muharrirlari esa 3500 AQSh dollarigacha daromad oladi. Videokontent bilan ishlovchilar matnli material yaratadigan jurnalistlarga qaraganda 50% ko‘proq maosh oladi.  

O‘zbekistonda jurnalistlarning o‘rtacha maoshi 335 AQSh dollarini tashkil etadi. Toshkentda esa bu ko‘rsatkich 700 dan 1500 dollargacha yetadi, viloyatlarda esa jurnalistlar 350–900 dollar atrofida daromad topadi. Ikki til – o‘zbek va rus tillarini biladigan jurnalistlar bir tilni biladigan hamkasblariga qaraganda 60% ko‘proq daromad oladi.  

Qirg‘izistonda jurnalistlarning o‘rtacha daromadi 290–350 AQSh dollari bo‘lsa, Bishkekda bu miqdor 400 dan 1400 dollargacha yetadi. Viloyatlarda jurnalistlar 250–600 dollar atrofida maosh oladi. Muharrirlarning o‘rtacha daromadi 2000 dollargacha, xalqaro muxbirlarning esa 2500 dollargacha yetishi mumkin.  

Tojikistonda jurnalistlar eng kam maosh oladiganlar qatoriga kiradi. Davlat OAVlarida jurnalistlar o‘rtacha 130–220 dollar topsa, xususiy nashrlarda bu miqdor 600–1800 dollar atrofida. Biroq malakali mutaxassislar kadrlar yetishmovchiligi sababli bir necha barobar ko‘proq daromad topishi mumkin.  

Til bilish jurnalistlar daromadiga qanday ta’sir qiladi? 

Markaziy Osiyoda jurnalistlar uchun til bilish katta ustunlik yaratadi. Qozog‘istonda jurnalistlarning 70% rus tilida, 55% esa kazak tilida ishlaydi, 30% esa har ikkala tilni yaxshi biladi. So‘nggi yillarda xitoy tiliga bo‘lgan qiziqish oshib, 2% jurnalist ushbu tilda erkin ishlash darajasiga yetgan.  

O‘zbekistonda jurnalistlarning 65% o‘zbek tilida, 50% rus tilida ishlaydi, 25% esa har ikkala tilda bemalol faoliyat yuritadi. Ingliz tili ham ommalashib bormoqda: umumiy hisobda 15% jurnalist ingliz tilini professional darajada biladi, yosh jurnalistlar orasida esa bu ko‘rsatkich 25% ga yetadi.  

Qirg‘izistonda 50% jurnalistlar qirg‘iz tilida, 60% rus tilida ishlaydi, 35% esa har ikkala tilni bemalol ishlata oladi. Yaqin yillarda turk tiliga bo‘lgan qiziqish ham ortib bormoqda.  

Tojikistonda jurnalistlarning 60% tojik tilida, 40% rus tilida ishlaydi, 20% esa har ikkala tilda bemalol faoliyat olib boradi. So‘nggi yillarda fors tiliga bo‘lgan talab oshib bormoqda.  

Ingliz tilini bilish jurnalistlar uchun muhim ustunlik yaratmoqda. Kazakhstanda va O‘zbekistonda ingliz tilini biladigan jurnalistlar boshqalarga qaraganda 30–50% ko‘proq daromad oladi. 30 yoshgacha bo‘lgan yosh jurnalistlarning 20% ingliz tilida erkin ishlay oladi.  

Ijtimoiy tarmoqlarning jurnalistikadagi o‘rni 

Facebook – yangiliklar tarqatish, auditoriya bilan muloqot qilish va materiallarni targ‘ib qilish uchun keng qo‘llaniladi. DataReportal (2024) ma’lumotlariga ko‘ra, Qozog‘istonda 3,2 mln, O‘zbekistonda 2,8 mln, Qirg‘izistonda 1,1 mln, Tojikistonda esa 900 ming faol foydalanuvchiga ega. Biroq, yoshlar orasida Facebook’ning mashhurligi pasaymoqda.

Instagram – vizual kontent, storis, jonli reportajlar nashr qilish va yosh auditoriyani jalb qilish uchun ishlatiladi. Qozog‘istonda 5,1 mln, O‘zbekistonda 4,7 mln, Qirg‘izistonda 1,3 mln, Tojikistonda esa 1 mln. foydalanuvchi Instagram’ga ega.  

Telegram – yangiliklar tarqatishda tobora ommalashmoqda, ayniqsa kanallar va guruhlar funksiyasi tufayli. Qozog‘istonda 8 mln, O‘zbekistonda 6,2 mln, Qirg‘izistonda 1,5 mln, Tojikistonda 1,3 mln. foydalanuvchiga ega. Telegram ayniqsa yoshlar va mustaqil jurnalistlar orasida asosiy yangilik platformasiga aylanmoqda.  

YouTube – videomateriallar, intervyular, tergov jurnalistikasi va reportajlar uchun ishlatiladi. Qozog‘istonda 6,4 mln, O‘zbekistonda 5,8 mln, Qirg‘izistonda 1,7 mln, Tojikistonda 1,4 mln. foydalanuvchiga ega. YouTube orqali videokontent yaratuvchi jurnalistlar matn bilan ishlaydigan hamkasblariga qaraganda o‘rtacha 50% ko‘proq daromad oladi. 

TikTok – qisqa reportajlar va tezkor yangiliklar formati tufayli jurnalistlar orasida mashhurlashib bormoqda. Qozog‘istonda 4,9 mln, O‘zbekistonda 4,5 mln, Qirg‘izistonda 900 ming, Tojikistonda esa 700 ming faol foydalanuvchiga ega.  

LinkedIn – asosan biznes va iqtisodiy nashrlar tomonidan ishlatiladi, biroq Markaziy Osiyo mintaqasida hali keng ommalashmagan.  

Mamlakatlar bo‘yicha farqlar 

Qozog‘istonda Facebook siyosiy muhokamalar uchun muhim platforma bo‘lib qolayotgan bo‘lsa-da, Telegram va Instagram asosiy yangilik tarqatish kanallariga aylanmoqda. Yirik OAVlarning Telegram kanallari 100 mingdan 1 milliongacha obunachiga ega. YouTube esa jurnalistik tergovlar uchun keng qo‘llanmoqda.  Telegram O‘zbekistonda asosiy yangilik platformasi, chunki boshqa ijtimoiy tarmoqlardan farqli ravishda u bloklanmagan. Yirik OAVlarning Telegram kanallari 200 mingdan 2 milliongacha obunachiga ega. Instagram mustaqil blogerlar va hududiy jurnalistlar orasida ommalashgan.  

Qirg‘izistonda Telegram va YouTube asosiy yangilik manbalari hisoblanadi. Facebook siyosiy muhokamalar uchun ishlatiladi, TikTok esa qisqa videolar orqali axborot yetkazadigan jurnalistlar orasida mashhurlashmoqda.  

Tojikistonda Telegramning mashhurligi ortib bormoqda, ammo Facebook va Instagram rasmiy OAV uchun asosiy platformalar bo‘lib qolmoqda.YouTube ayniqsa yoshlar orasida mashhurlik kasb etmoqda va videokontentga talab ortmoqda.  

Ijtimoiy tarmoqlarning Markaziy Osiyodagi jurnalistikaga ta’siri 

Ijtimoiy tarmoqlar Markaziy Osiyodagi jurnalistlarning asosiy ish vositasiga aylanmoqda. Telegram yangilik tarqatishda yetakchi platforma bo‘lsa, YouTube videoxabarlar va tergov jurnalistikasi uchun muhim maydonga aylanmoqda. Instagram va TikTok mustaqil jurnalistlar va blogerlar orasida tobora ommalashmoqda. Videokontent yaratgan jurnalistlar matnga asoslangan materiallar bilan ishlovchi hamkasblariga qaraganda 50% ko‘proq daromad oladi.