Pora olmaslik qahramonlikmi? YPX xodimining mukofotlanishi ortidagi xavfli mantiq

Navoiyda ming dollar porani rad etgan YPX xodimiga 12 million so‘mdan ziyod mukofot puli berildi. Bir qarashda hammasi to‘g‘ri va adolatlidek: halollik rag‘batlantirildi. Ammo bu oddiy xabar ortida jamiyatimiz uchun o‘ta noqulay va jiddiy savollar yashirinib yotibdi.

Ijtimoiy tarmoqlarda qizg‘in muhokama qilinayotgan bu voqea davlatning korrupsiyaga qarshi kurashdagi qat’iy pozitsiyasini namoyon etayotgandek ko‘rinishi mumkin. Ammo masalaga chuqurroq, sovuq aql bilan nazar tashlasak, rag‘batlantirishning bu usuli tizimli muammolarni ochib beradi.

Qonunga bo‘ysunish qachondan beri jasoratga aylandi?

Huquqiy davlatning eng oddiy va fundamental tamoyil shuki, davlat xizmatchisi qonunga bo‘ysunishi shart. Ayniqsa, qonun ustuvorligini ta’minlash vakolati berilgan ichki ishlar organlari xodimlari uchun bu ixtiyoriy tanlov emas, balki to‘g‘ridan to‘g‘ri kasbiy majburiyatdir.

Shu nuqtayi nazardan qaralganda, pora olmaslik jasorat ham, qahramonlik ham emas. Bu lavozimning eng oddiy talabi. Xodim o‘z vazifasini halol bajargani, ya’ni jinoyatga sherik bo‘lmagani uchungina unga alohida pul mukofoti berilishi jamiyatga qanday signal yuboradi? Mantiqan olib qarasak, bu xuddi jarrohga bemorni operatsiya stolida o‘ldirib qo‘ymagani uchun, yoki avtobus haydovchisiga piyodani urib yubormagani uchun maxsus mukofot berishdek absurd holatdir.

Agar biz qonunni buzmaslikni "mukofotlanadigan favqulodda jasorat" sifatida qabul qila boshlasak, beixtiyor juda xavfli mantiqqa yo‘l ochamiz: go‘yoki tizimda halollik odatiy standart emas, balki kam uchraydigan va olqishlanishi kerak bo‘lgan noyob anomaliyadir.

Ikki xil signal va tizimdagi bo‘shliq

Mazkur mukofotlash amaliyoti jamiyatga ikkita bir-biriga zid xabarni beradi:

1. Rasmiy-ijobiy signal: Davlat korrupsiyaga murosasiz va halol xodimlarni moddiy qo‘llab-quvvatlaydi.
2. Yashirin-xavotirli signal: Tizim qonunga rioya qilishning o‘zini yetarli motivatsiya deb hisoblamaydi. Xodim jinoyatga qo‘l urmasligi uchun uni qo‘shimcha sotib olish, rag‘batlantirish kerak.

Nega davlat xizmatchisi o‘z vazifasini, o‘zi shundoq ham maosh olib qilayotgan ishini bajargani uchun yana qo‘shimcha pul olishi kerak? Sog‘lom institutlar shakllangan jamiyatlarda mukofot qonunni buzmaslik uchun emas, balki odatiy vazifadan tashqariga chiqib, favqulodda qahramonlik ko‘rsatganlik (masalan, o‘z hayotini xavf ostiga qo‘yib odamni qutqarish) uchun beriladi.

Matematik absurd: 50 ming dollar taklif qilinsa-chi?

Bu yerda e’tiroz Navoiydagi YPX inspektorining shaxsiga qaratilmagan. U to‘g‘ri ish qildi. Masala tizimning o‘rnatayotgan qoidalarida.

Agar xodim vaziyatga qarab pora olish va uni rad etish o‘rtasidagi "moddiy manfaatni" taroziga qo‘yadigan holatga tushib qolayotgan bo‘lsa, ertaga juda noqulay mantiqiy boshi berk ko‘cha yuzaga keladi. Masalan, ertaga qaysidir qoidabuzar xodimga $1000 emas, $10 000 yoki $50 000 pora taklif qilsa-chi? Xodim buni rad etsa, davlat unga $50 000 dan ko‘proq mukofot puli to‘lab beradimi? Yo‘q, albatta.

Korrupsiyaga qarshi kurashning eng samarali modeli oqibatni rag‘batlantirish emas. Tizim shunday qurilishi kerakki, unda halol bo‘lish qandaydir qo‘shimcha moddiy foyda keltirgani uchun emas, balki pora olish o‘ta xavfli, ijtimoiy ma’nosiz va muqarrar jazoga olib boradigan yagona yo‘l bo‘lgani uchun odamlar qonunga bo‘ysunsin. Buning uchun esa xodimlarning ijtimoiy himoyasi, munosib maosh va qat’iy nazorat mexanizmlari ishlashi kerak.

Asl muvaffaqiyat mezoni

Pora olmagan inspektorni maqtash, elga ibrat qilib ko‘rsatish mumkin. Ammo ideal jamiyatda bunday voqealar "shok" yoki "sensatsiya" bo‘lmasligi shart.

Asl g‘alaba — pora olmagan xodimning dabdaba bilan mukofotlanishi emas. Asl muvaffaqiyat — pora taklif qilishning o‘zi jamiyatda istisno, aqlga sig‘maydigan holatga aylanishi, qonunga itoat etish esa mutlaqo odatiy norma bo‘lishidir. Chunki odamlar oddiygina halol bo‘lgani uchun mukofotlanadigan jamiyatdan ko‘ra, qonunni buzish xayoliga ham kelmaydigan jamiyat ancha kuchli, sog‘lom va xavfsizdir.