O‘zbekistonning milliardlari qayerga ketyapti? Savdo defitsiti, energiya qaramligi va “qutqaruvchi” oltin

2026-yilning dastlabki to‘rt oyida O‘zbekistonning tashqi savdo aylanmasida o‘ta xavotirli tendensiya yuzaga keldi. Import hajmi shiddat bilan o‘sib rekord o‘rnatayotgan bir paytda, eksport ko‘rsatkichlari qulamoqda. Natijada mamlakatning savdo taqchilligi (defitsit) bor-yo‘g‘i to‘rt oy ichida qariyb 6,4 milliard dollarga yetdi.

Oltinsiz eksport — jonsiz eksportmi?

Raqamlarga sovuq aql bilan qarasak, iqtisodiy holat jiddiy: yanvar-aprel oylarida eksport hajmi 16,8 foizga tushib, 9,97 milliard dollarni tashkil qildi. Import esa 26,7 foizga sakrab, 16,35 milliard dollarga yetdi.

Garchi eksportning uchdan bir qismini xizmatlar (3,46 mlrd dollar, 32,6 foiz o‘sish) tashkil etgan bo‘lsa-da, tovarlar eksportidagi ulkan bo‘shliqni to‘ldirish uchun O‘zbekiston yarim yillik tanaffusdan so‘ng aprel oyida yana zaxiradagi oltinni sotishga majbur bo‘ldi. Birgina shu oyning o‘zida 1,5 milliard dollarlik oltin sotilib, u jami eksportning 15,1 foizini “yopib” berdi. Asosiy iqtisodiy drayverlar sanalgan qishloq xo‘jaligi (meva-sabzavot va don) atigi 753 million dollar, to‘qimachilik 596,4 million dollar, sanoat mahsulotlari esa 1,5 milliard dollar daromad keltirgan xolos.

Energetik transformatsiya: Sotuvchidan xaridorga aylanish

Tahlillardagi eng og‘riqli nuqta — mamlakat energetika sektoridir. Bir paytlar mintaqada gaz eksport qiluvchi asosiy davlat bo‘lgan O‘zbekiston hozirda sof xaridorga aylangan.

• Tabiiy gaz: To‘rt oyda atigi 129,4 million dollarlik gaz sotilgan (bu o‘tgan yilga nisbatan 35,2 foizga kam). Biroq chetdan import qilingan gaz hajmi 53,6 foizga o‘sib, 508,3 million dollarga yetgan.
• Benzin va dizel: Benzin importi o‘tgan yilga nisbatan ikki baravarga sakrab, 327,1 million dollarni tashkil etdi. Dizel importi ham 20 foizga o‘sib, 185,6 million dollarga yetgan.
• Umuman olganda, neft va mineral yoqilg‘i mahsulotlari importi uchun mamlakat 1,44 milliard dollar sarflashga majbur bo‘ldi.

Iste’mol “bumi”: Mashinalar va oziq-ovqat

Import tarkibida 33,7 foizlik eng yirik ulush (5,5 mlrd dollar) mashina va transport uskunalari hissasiga to‘g‘ri kelmoqda.

• Yengil avtomobillar importi uchun 1,3 milliard dollar (33,7 foiz o‘sish), elektromobillar va elektr jihozlari uchun esa 1 milliard dollar (+63,1%) sarflangan.
• Aholining oziq-ovqatga bo‘lgan ichki talabi ham importga qaramlikni tobora oshiryapti. Jami 1,9 milliard dollarlik oziq-ovqat xarid qilingan. Xususan, go‘sht importi 62,7 foizga (320,1 mln dollar), shakar va asal importi esa 49,6 foizga (236,8 mln dollar) oshgan.

Savdo hamkorlari: Status-kvo saqlanib qoldi

Geosiyosiy va iqtisodiy savdo xaritasida Xitoy o‘zining mutlaq gegemonligini saqlab qolmoqda. Jami 6,2 milliard dollarlik aylanma bilan Xitoy O‘zbekistonning 1-raqamli savdo hamkori hisoblanadi. E’tiborlisi, Xitoy asosan bizga tovar sotuvchi mamlakatdir (import — 5,3 mlrd dollar).

Eksport bo‘yicha esa Rossiya asosiy bozor bo‘lib qolmoqda — O‘zbekiston u yerga 1,4 milliard dollarlik mahsulot chiqargan. Rossiya bilan umumiy savdo aylanmasi 4,5 milliard dollarni tashkil etdi. Undan keyingi o‘rinlarni barqaror ravishda Qozog‘iston (1,8 mlrd), Turkiya (920,6 mln) va Afg‘oniston (728,2 mln) band etgan.