21 soatlik uchrashuv, natija esa nol: Nega AQSh va Eron kelisha olmadi?

AQSh va Eron o‘rtasida Pokistonda bo‘lib o‘tgan 21 soatlik muzokaralar yakunda hech qanday kelishuvsiz tugadi. Tomonlar muhim masalalarni muhokama qilgan bo‘lsa-da, asosiy kelishuvga erisha olmadi va AQSh delegatsiyasi Islomoboddan chiqib ketdi. Bu natijasiz yakun ikki haftalik o‘t ochishni to‘xtatish kelishuviga ham xavf tug‘dirishi mumkin. Xo‘sh, tomonlar nimalarni muhokama qildi?

21 soatlik muzokara

AQSh va Eron delegatsiyalari Pokistonda 21 soatdan ortiq muzokara olib bordi, ammo yakunda tinchlik kelishuvi imzolanmadi. AQSh vitse-prezidenti Jey Di Vens boshchiligidagi delegatsiya muzokaralardan keyin Islomoboddan chiqib ketdi. Vens jurnalistlarga chiqib, muzokaralar mazmunli o‘tganini aytdi, lekin asosiy natija — kelishuv bo‘lmaganini ta’kidladi. U hatto bu holat AQSh uchun emas, balki Eron uchun yomonroq ekanini aytib, “biz o‘z qizil chiziqlarimizni aniq belgilab oldik” deya ta’kidladi. Muzokaralardan keyin u jurnalistlarga chiqib, ushbu fikrlarni bildirganidan so‘ng Vashingtonga yo‘l olgan.

Nima uchun kelishuv bo‘lmadi?

Muzokaralarda asosiy muammo Eronning AQSh qo‘ygan shartlarni qabul qilmagani bo‘ldi. Xususan, AQSh Eron yadroviy qurol ishlab chiqmasligi bo‘yicha qat’iy majburiyat olishni talab qilgan. Vensning aytishicha, AQShning eng katta maqsadi — Eron hozir ham, kelajakda ham yadro quroliga ega bo‘lmasligini ta’minlash. Eron esa aksincha, AQSh juda og‘ir va haddan ortiq talablar qo‘yayotganini aytgan. Tehron xorijdagi muzlatilgan pullarini qaytarishni, Hormuz bo‘g‘ozini nazorat qilishni, urush zararini qoplashni va mintaqada, jumladan Livanda o‘t ochishni to‘xtatishni talab qilmoqda. Bundan tashqari, Eron Hormuz orqali o‘tadigan kemalardan tranzit to‘lovlari olishni ham xohlayapti. AQSh esa bu talablar o‘rniga Hormuz bo‘g‘ozi erkin bo‘lishini va Eronning yadroviy boyitish dasturi to‘xtatilishini talab qilmoqda.

Muzokaralar ortidagi keskin vaziyat

Bu uchrashuv so‘nggi 10 yildan ortiq vaqt ichida AQSh va Eron o‘rtasidagi ilk to‘g‘ridan-to‘g‘ri uchrashuv, 1979-yildan beri esa eng yuqori darajadagi muzokara bo‘ldi. Uchrashuv davomida tomonlarning kayfiyati tez-tez o‘zgarib turgan, suhbat ba’zida keskinlashgan. Islomobodda xavfsizlik kuchaytirilib, 2 milliondan ortiq aholi yashaydigan shaharda ko‘chalar minglab harbiylar bilan to‘sib qo‘yilgan. AQSh delegatsiyasi tarkibida Stiv Uitkoff va Jared Kushner ham bo‘lgan, Vens esa muzokaralar davomida Donald Tramp bilan 12 martagacha gaplashganini aytgan. Eron delegatsiyasi tarkibida Muhammad Bag‘ir G‘olibaf va Abbos Aroqchi bo‘lgan, ular qora kiyimda kelib, urushda halok bo‘lgan bolalarning poyabzali va sumkalarini ham olib kelgan. Pentagon maktabga berilgan hujum bo‘yicha tekshiruv ketayotganini aytgan bo‘lsa-da, ayrim tergovchilar bu hujumda AQSh ham mas’ul bo‘lishi mumkinligini taxmin qilmoqda.

Urush xavfi yana oshmoqda

Muzokaralarning eng muhim nuqtasi Hormuz bo‘g‘ozi bo‘ldi, chunki aynan shu hudud orqali dunyodagi energiyaning qariyb 20 foizi o‘tadi. Urush boshlanganidan beri Eron bu yo‘lni to‘sib qo‘ygan. Muzokaralar boshlanishi bilan AQSh harbiylari bo‘g‘ozni ochish uchun sharoit yaratayotganini aytgan va hatto ikki harbiy kema shu hududdan o‘tganini bildirgan, lekin Eron bu ma’lumotni rad etgan. Muzokaralardan oldin AQSh Eronning muzlatilgan aktivlarini qaytarishi mumkinligi haqida ham gaplar chiqqan, ammo AQSh rasmiysi buni inkor qilgan. Natijada kelishuvga erishilmagani ikki haftalik o‘t ochishni to‘xtatish kelishuvini ham xavf ostiga qo‘ydi va harbiy harakatlar yana boshlanishi ehtimoli kuchaydi.