Global internet xavf ostidami? Hormuz bo‘g‘ozidagi “raqamli po‘pisa” va buning O‘zbekistonga ta’siri

Fors ko‘rfazi mintaqasi uzoq yillardan beri dunyoning eng muhim energetik markazi, “qora oltin” o‘chog‘i sifatida ko‘riladi. Biroq so‘nggi yillardagi texnologik inqiloblar bu hududning strategik ahamiyatini mutlaqo yangi o‘lchamga olib chiqdi. Endilikda u nafaqat neft va gaz, balki butun dunyo raqamli iqtisodiyotining asosiy “ko‘rinmas qon tomirlari” — global internet infratuzilmasining hayotiy arteriyasiga aylangan.

Internetdan ham oldin boshlangan tarmoq

Bugungi global internetning asosi bulutlarda emas, aynan suvosti kabel tizimlarida yotadi. Bu mo‘jizaning ildizlari internet paydo bo‘lishidan ancha oldin, 1858-yilda Atlantika okeani tubiga yotqizilgan ilk telegraf kabeli tajribasiga borib taqaladi. O‘sha davrda Yevropa va Amerika o‘rtasidagi xabar almashinuvini haftalardan daqiqalarga qisqartirgan bu texnologiya haqiqiy inqilob edi.

1864-yilda Karachi va Eron o‘rtasida yotqizilgan dastlabki telegraf kabelidan boshlangan Fors ko‘rfazi suvosti infratuzilmasi bugunga kelib 17 dan ortiq yirik optik tizimlar (SEA-ME-WE, FALCON, GBI kabi loyihalar) bilan Osiyo, Yevropa va Amerikani bog‘lovchi yirik raqamli ko‘prikka aylandi.

Neftdan-da qimmatliroq oqim

Hormuz bo‘g‘ozi — dunyo xaritasidagi eng nozik “tomir”lardan biri. U orqali o‘tadigan suvosti optik kabellari qator o‘ta muhim global jarayonlarni ta’minlaydi. Misol uchun, xalqaro bank tizimlari, SWIFT xabarlari va trillionlab dollarlik kunlik tranzaksiyalar aynan shu kabellar orqali o‘tadi. Yirik davlat tizimlari, bulutli xizmatlar (Google, AWS, Microsoft) va raqamli platformalar sinxronizatsiyasi shu tarmoqqa bog‘langan.

Mutaxassislar bu infratuzilmani “global iqtisodiyotning asab tizimi” deb atashi bejiz emas. Agar bu kabellar uzilsa, internet butunlay o‘chib qolmasa-da, xalqaro logistika, to‘lov tizimlari va ma'lumotlar markazlari ishida katastrofik sekinlashuv yuzaga keladi.

Qizil dengiz sabog‘i: Bu shunchaki nazariya emas!

Bu kabi tahdidlarning qanchalik realligini biz joriy yil boshida Qizil dengizda sodir bo‘lgan voqealarda ko‘rdik. Yaman qirg‘oqlari yaqinida husiylar tomonidan Osiyo va Yevropani bog‘lovchi suvosti internet kabellariga shikast yetkazilishi oqibatida global internet trafigining qariyb 25 foizi zarar ko‘rdi. Bu holat suvosti infratuzilmasining qanchalik himoyasiz ekanligini va quruqlikdagi urushlar dengiz tubiga ham yetib borganini amalda isbotladi.

“Biz zaif nuqtangizni bilamiz”

Aynan shu fonda Yaqin Sharqdagi ziddiyatlarning yangi ishtirokchisi — Eronning “Tasnim” agentligi (IRGCga yaqin manba) tomonidan Hormuz bo‘g‘ozi orqali o‘tadigan suvosti internet kabellari xaritasining ochiq e’lon qilinishi G‘arb kiberxavfsizlik ekspertlari orasida jiddiy xavotir uyg‘otdi.

Harbiy tahlilchilar buni ochiq-oydin “raqamli shantaj” va yumshoq bosim vositasi sifatida baholashmoqda. Eron bu orqali butun dunyoga aniq bir siyosiy-psixologik signal yubordi:

“Biz raketalarsiz ham global iqtisodiyotingizni qayerdan falaj qilishni juda yaxshi bilamiz!”.

O‘zbekistonga nima aloqasi bor?

Oddiy o‘quvchida savol tug‘ilishi tabiiy: “Biz dengizlardan minglab chaqirim uzoqdamiz, internetimiz asosan shimoliy marshrutlar orqali keladi. Hormuzdagi uzilishlarning bizga nima aloqasi bor?” To‘g‘ri, O‘zbekistonning milliy provayderlari boshqa yo‘nalishlardan ozuqa oladi. Ammo bugungi globallashgan dunyoda biz ishlatadigan xizmatlarning serverlari butun dunyoga sochilgan. Agar Hormuz yoki Qizil dengizdagi kabellar uzilsa:

· Siz ishlatadigan Visa yoki Mastercard kartalaridagi xalqaro to‘lovlar kechikishi yoki ishlamay qolishi mumkin.

· Biz kundalik foydalanadigan Telegram, YouTube, Google xizmatlarining Osiyo va Yevropadagi serverlari o‘rtasida ma’lumot almashish tezligi keskin tushib ketadi, natijada internet hammada baravar “qotishni” boshlaydi.

· Xalqaro savdo va logistika platformalariga bog‘langan o‘zbekistonlik tadbirkorlarning ishi sekinlashadi.

Xulosa o‘rnida

Nega aynan hozir? Qattiq iqtisodiy sanksiyalar, mintaqadagi harbiy keskinlik va dengiz yo‘llaridagi qamal xavfi davlatlarni assimetrik kurash usullariga o‘tishga majbur qilmoqda. Suvosti kabel infratuzilmasi endilikda shunchaki texnik tizim emas, balki eng qudratli geosiyosiy bosim quroliga aylanib ulgurdi. Hormuz bo‘g‘ozi esa insoniyatning ko‘z o‘ngida yangi avlod urushlarining “raqamli infratuzilma” janggohiga aylanmoqda.