Neft arteriyasi: Nega AQSh Hormuz bo‘g‘oziga bunchalik qaram?

Dunyo iqtisodiyoti ulkan bir organizm bo‘lsa, Hormuz bo‘g‘ozi uning eng nozik va hayotiy arteriyasidir. Bugungi kunda ushbu tor suv yo‘lagi atrofida kechayotgan voqealar shunchaki mintaqaviy nizo emas, balki global energiya xavfsizligining poydevorini silkitayotgan geosiyosiy zilziladir.

Donald Tramp ma’muriyatining ushbu bo‘g‘ozni ochiq tutish borasidagi keskin bayonotlari va xalqaro koalitsiyani safarbar etish urinishlari tasodif emas. Bo‘g‘ozning qisman yopilishi yoki harakatning cheklanishi dunyo bozorida “neft shoki”ni keltirib chiqarib, yoqilg‘i narxlarining geometrik progressiyada o‘sishiga sabab bo‘ladi. Bu esa inflyatsiyaning global miqyosda jilovdan chiqishi va rivojlangan davlatlar iqtisodiyotining turg‘unlikka yuz tutishi demakdir.

33 kilometrli dunyo taqdiri

Hormuz bo‘g‘ozining ahamiyatini tushunish uchun oddiy raqamlarga nazar tashlash kifoya: har kuni ushbu yo‘lak orqali taxminan 21 million barrel xom neft va suyultirilgan gaz (LNG) tashiladi. Bu dunyo bo‘ylab dengiz orqali sotiladigan neftning qariyb 30 foizini tashkil etadi. Bo‘g‘ozning eng tor qismi bor-yo‘g‘i 33 kilometrni tashkil etsa-da, kemalar harakati uchun mo‘ljallangan yo‘lakning kengligi har bir yo‘nalishda atigi 3 kilometrdir.

O‘mon va Eron o‘rtasida joylashgan bu bo‘g‘oz orqali Fors ko‘rfazidagi yirik eksportyorlar — Saudiya Arabistoni, Iroq, Kuvayt va BAA o‘z mahsulotlarini jahon bozoriga olib chiqadi. Bu yo‘lakning muqobili yo‘q, mavjud quvurlar va quruqlikdagi yo‘llar bo‘g‘oz orqali o‘tadigan yukning hatto chorak qismini ham qoplay olmaydi.

Hormuzning asosiy mahsuloti nima?

Hormuz bo‘g‘ozi — dunyodagi eng muhim energetik “arteriyalardan” biri bo‘lib, undan o‘tadigan yuklarning mutlaq asosiy qismini energiya resurslari tashkil etadi. Taxminiy global statistikalar va xalqaro energetika tahlillariga tayangan holda, bo‘g‘oz orqali o‘tadigan mahsulotlar tarkibini foizlarda quyidagicha ifodalash mumkin:

Eng katta ulush — xom neft (crude oil) hissasiga to‘g‘ri keladi. U umumiy tranzitning taxminan 70–75 foizini tashkil etadi. Yuqorida ta’kidlanganidek, Saudiya Arabistoni, Iroq, BAA, Quvayt va Eron kabi yirik eksportyor davlatlarning asosiy eksport yo‘li hisoblanadi.

Ikkinchi o‘rinda suyultirilgan tabiiy gaz (LNG) turadi. Uning ulushi o‘rtacha 20–25 foiz atrofida. Ayniqsa, Qatar dunyodagi eng yirik LNG eksportchilaridan biri sifatida bu yo‘lak orqali katta hajmda gaz yetkazib beradi.

Qolgan 5–10 foiz ulush esa boshqa neft mahsulotlari va energiyaga aloqador yuklarga tegishli. Bular qatoriga dizel, benzin, aviatsiya yoqilg‘isi (jet fuel), mazut va boshqa qayta ishlangan neft mahsulotlari kiradi.

Shuningdek, juda kichik ulush (odatda 1–2 foizdan ham kam) umumiy savdo yuklari — kimyo mahsulotlari, sanoat xomashyosi va boshqa tovarlarga to‘g‘ri keladi, biroq Hormuz bo‘g‘ozi asosan energetik resurslar tashish uchun xizmat qiladi.

“Tankerlar urushi”dan bugungi kungacha

Tarix Hormuz bo‘g‘ozining yopilish xavfi qanchalik real ekanligini bir necha bor isbotlagan. Eng yorqin misol 1980-yillardagi Eron-Iroq urushi davridagi “Tankerlar urushi”dir. O‘shanda har ikki tomon bir-birining iqtisodiy salohiyatini sindirish uchun neft tankerlariga hujum qilgan. 1984-1987-yillar davomida 500 dan ortiq kemaga zarar yetkazilgan. AQSh o‘shanda “Earnest Will” operatsiyasi orqali Kuvayt tankerlariga o‘z bayrog‘ini berib, ularni harbiy konvoy bilan himoya qilishga majbur bo‘lgan edi. Bugungi kunda Eronning ushbu o‘tmishdan chiqargan xulosasi shuki, bo‘g‘oz — G‘arbning “axill tovoni”dir va har qanday sanksiyalarga javoban bu kartadan foydalanish Tehroning eng kuchli diplomatik qurolidir.

Eronning harbiy va geografik ustunligi

Eronning Hormuzdagi kuchi uning ulkan aviatsiyaga yoki flotga ega ekanligida emas, balki asimmetrik urush olib borish qobiliyatidadir. Eron Islom Inqilobi Muhofizlari Korpusi (IRGC) bo‘g‘ozning shimoliy qirg‘oqlarini to‘liq nazorat qiladi. Minglab tezurar kichik qayiqlar, zamonaviy dengiz minalari va qirg‘oqqa o‘rnatilgan kemaga qarshi raketa tizimlari (masalan, “Noor” yoki “Qader”) AQShning ulkan aviatashuvchi kemalari uchun jiddiy xavf tug‘diradi. Tor yo‘lakda yirik harbiy kemalarning manyovr qilish imkoniyati cheklangan, bu esa Eronning “ari to‘dasi” taktikasi (ko‘p sonli kichik qayiqlar bilan yopirilma hujum) qarshisida ularni zaif qilib qo‘yadi.

Nega aynan Eron?

Hormuz bo‘g‘ozida asosiy ustunlik Eron qo‘lida bo‘lishining birinchi sababi — geografiya. Bo‘g‘ozning shimoliy qirg‘og‘i to‘liq Eron hududi hisoblanadi. Ta’kidlanganidek, eng tor nuqtasi atigi 33–34 km bo‘lgani uchun Eron va Omon hududiy suvlari deyarli tutashadi va bu yerda amalda “ochiq dengiz” mavjud emas. Natijada, har qanday kema majburiy ravishda Eron yoki Omon hududiy suvidan o‘tadi, bu esa Eronga tabiiy nazorat imkonini beradi.

Ikkinchi muhim omil — xalqaro huquqdagi noaniqlik. Xalqaro qoidalarga ko‘ra, kemalar bo‘g‘ozlardan erkin o‘tish huquqiga ega. Ammo Eron bu konvensiyani to‘liq tasdiqlamagan va o‘z talqiniga ko‘ra ayrim davlatlardan ruxsat talab qilishi mumkin. Shu bilan birga, Eron strategik orollarni nazorat qilgani sababli bo‘g‘ozdagi kemalar harakatini kuzatish va ta’sir o‘tkazish imkoniyatiga ega.

Uchinchi sabab — Eronning asimmetrik harbiy strategiyasi. Katta flotga ega bo‘lmasdan turib ham, Eron qirg‘oq raketalari, tezkor hujumchi qayiqlar va dengiz minalari orqali bo‘g‘ozdagi harakatni izdan chiqarish salohiyatiga ega. Bo‘g‘ozning torligi bu vositalarni yanada samarali qiladi.

Umuman olganda, geografik joylashuv, huquqiy pozitsiya va moslashuvchan harbiy strategiya birlashib, Eronni Hormuz bo‘g‘ozida hal qiluvchi o‘yinchiga aylantiradi. Bu esa unga global energetika oqimlariga ta’sir ko‘rsatadigan kuchli geosiyosiy dastak beradi.

AQShning qaramlik logikasi

Ko‘pchilikda haqli savol tug‘iladi, AQSh slanets inqilobi tufayli eng yirik neft ishlab chiqaruvchiga aylangan bo‘lsa, nima uchun hali ham Hormuz uchun qayg‘uradi?

Javob iqtisodiy globalizm va dollarning maqomida yashiringan. Birinchidan, neft — global tovar. Hormuz yopilsa, narxlar hamma joyda, jumladan Texasda ham ko‘tariladi. Ikkinchidan, dunyo neft savdosining katta qismi AQSh dollarida amalga oshiriladi (petrodollar tizimi). Narxlarning keskin o‘zgarishi va ta’minotning uzilishi dollar barqarorligiga va AQShning global moliya tizimidagi gegemonligiga zarba beradi. Shu sababli, Vashington uchun Hormuzni ochiq tutish shunchaki neft masalasi emas, balki Amerika global tartibini saqlab qolish masalasidir.

Hozirgi vaziyat

90 foizga qisqargan tranzit

2026-yilning mart oyiga kelib Hormuz bo‘g‘ozidagi vaziyat o‘zining eng qaltis nuqtasiga yetdi va hozirda bu suv yo‘lagi amalda yopiq holatda deb baholanmoqda. Garchi bo‘g‘oz jismoniy jihatdan butunlay to‘silmagan bo‘lsa-da, Eron Islom Inqilobi Muhofizlari Korpusi tomonidan hududning “urush zonasi” deb e’lon qilinishi va doimiy nazorat o‘rnatilishi xalqaro kema qatnovini deyarli to‘xtatib qo‘ydi.

Fevral oyining oxiridan boshlab 20 dan ortiq yirik tankerlar dronlar va qirg‘oq raketa tizimlari hujumiga uchragani sababli, global yuk tashuvchi kompaniyalar bu yo‘nalishdan foydalanishni rad etmoqda. Kpler tahliliy markazi ma’lumotlariga ko‘ra, bo‘g‘oz orqali o‘tadigan kundalik tankerlar oqimi odatdagi ko‘rsatkichlarga nisbatan 90 foizga qisqarib ketgan, bu esa jahon bozorida xomashyo yetishmovchiligini keltirib chiqardi.

Trampning chorlovi va ittifoqchilarning “sovuq” munosabati

AQSh va Isroilning Eronga qarshi harbiy amaliyotlari global neft tranzitining 20 foizini ta’minlovchi Hormuz bo‘g‘ozini xavfli hududga aylantirdi. Vaziyat keskinlashuvi fonida Prezident Donald Tramp Florida shtatidan Vashingtonga qaytayotgan “Air Force One” samolyoti bortida dunyo hamjamiyatiga murojaat qildi. U Fors ko‘rfazi neftiga tayanadigan davlatlarni o‘z manfaatlarini himoya qilish uchun ko‘p millatli koalitsiya tuzishga va mintaqaga harbiy kemalar yuborishga chaqirdi.

Biroq Vashingtonning an’anaviy hamkorlari bu tashabbusga ehtiyotkorlik bilan yondashmoqda. Germaniya Mudofaa vaziri Boris Pistorius Berlin ushbu missiyada ishtirok etmasligini qat’iy bildirdi. Avstraliya hukumati esa hozircha bu borada rasmiy so‘rov olmaganini va jarayonga qo‘shilmasligini ma’lum qildi.

Hatto neftining 95 foizini aynan shu hududdan oladigan Yaponiya ham harbiy yordamdan bosh tortdi. Bosh vazir Sanae Takaichi mamlakat konstitutsiyasidagi cheklovlarni ro‘kach qilib, Tokio hozircha mustaqil kuzatuv olib borish imkoniyatlarini o‘rganayotganini ta’kidladi.

Diplomatik bosim va iqtisodiy silkinishlar

Prezident Tramp nafaqat G‘arb, balki Sharqiy Osiyo davlatlariga ham bosimni kuchaytirmoqda. U Pekindan kelayotgan neftning 90 foizi ushbu bo‘g‘oz orqali o‘tishini eslatib, Xitoy yetakchisi Si Szinpin bilan rejalashtirilgan uchrashuvning taqdiri aynan Pekinning Hormuz masalasidagi ko‘magiga bog‘liq ekanini bildirdi.

Yevropa Ittifoqi esa biroz boshqacha pozitsiyada. Ittifoq diplomatiyasi rahbari Kaya Kallasning so‘zlariga ko‘ra, Bryussel Qizil dengizdagi “Aspides” operatsiyasi mandatini kengaytirib, Hormuz bo‘g‘oziga kichik harbiy missiya yuborish masalasini ko'rib chiqmoqda.

Ushbu noaniqliklar fonida jahon bozorida Brent markali neft narxi 104,50 dollardan oshib ketdi. Urush boshlangan 28-fevraldan buyon “qora oltin” narxi 45 foizga qimmatlashgan bo‘lib, ayrim davrlarda 120 dollarlik ko‘rsatkichni ham zabt etdi.

Tehronning “tanlov filtri”: Kimlar o‘tishga haqli?

Vashington harbiy koalitsiya tuzishga urinayotgan bir paytda, Eron rasmiylari bo‘g‘ozdagi nazoratni o‘z qo‘llarida saqlab qolishga urinmoqda. Eron Tashqi ishlar vaziri Abbos Aroqchi 16-mart kuni bergan bayonotida, strategik suv yo‘li faqat “dushmanlar va tajovuzkorlar” uchun yopiq qolishini ma’lum qildi.

TIV rasmiy vakili Ismoil Baqoiyning tushuntirishicha, urushga aloqador bo‘lmagan davlatlar tankerlari Eron harbiylari bilan kelishilgan holda bo‘g‘ozdan o‘tishi mumkin. Amalda bu “tanlov filtri” allaqachon ishga tushgan:

• Hindiston: 14-mart kuni ushbu mamlakatning ikkita suyultirilgan gaz tankeri xavfsiz o‘tib ketgan.
• Pokiston: Karachi tankeri 15-mart kuni O‘mon portlari tomon yo‘l olgan.
• Turkiya: “Rozana” nomli turk kemasi Tehron ruxsati bilan bo‘g‘ozni tark etgan.

Shuningdek, Bangladesh kemalariga ham ogohlantirish sharti bilan ruxsat berilishi kutilmoqda.

Global tartibning yangi sinovi

Hormuz bo‘g‘ozidagi inqiroz — bu “kim birinchi bo‘lib ko‘zini yumadi” qabilidagi geosiyosiy o‘yindir. Agar bo‘g‘oz uzoq muddatga yopilsa, bu dunyo iqtisodiyotini chuqur depressiyaga yetaklashi mumkin, biroq bu Eronga qarshi xalqaro harbiy koalitsiyaning shakllanishiga va Tehron rejimining iqtisodiy halokatiga ham olib keladi. G‘olib bu o‘yinda harbiy kuch bilan emas, balki strategik sabr va energiya diversifikatsiyasi orqali aniqlanadi. Hormuz inqirozi jahon hamjamiyatini muqobil energiya manbalariga va yangi transport koridorlariga (masalan, Shimoliy dengiz yo‘li) tezroq o‘tishga majbur qilmoqda. Oxir-oqibat, bu inqiroz dunyo tartibini shunday o‘zgartirishi mumkinki, energetika tizginlari endi birgina geografik nuqtaga bog‘lanib qolmaydi.