Gender tenglik O‘zbekiston daromadini 29 foizga oshiradi — Markaziy bank

Gender tengligi nafaqat ijtimoiy adolat, balki mamlakat taraqqiyotining strategik drayveriga aylanmoqda.

O‘zbekiston iqtisodiyotida ayollar va erkaklarning teng ishtirokini ta’minlash mamlakat milliy daromadini 29 foizga oshirishi mumkin. Markaziy bankning “We-Finance Code” xalqaro tashabbusi doirasidagi yillik hisoboti aynan shu raqamlarga e’tibor qaratdi. Bugungi kunda xotin-qizlarning iqtisodiy faolligi shunchaki statistika emas, balki barqaror rivojlanishning asosiy shartidir.

To‘siqlar: Uy yumushlari va “parvarish iqtisodiyoti”

Xalqaro ekspertlar xotin-qizlarning mehnat bozoridagi faolligini cheklayotgan omillarni ochiqladi:

• McKinsey tahlili: Ayollar o‘z biznesini boshlashda oilaviy majburiyatlarni asosiy to‘siq sifatida erkaklarga nisbatan ikki barobar ko‘proq qayd etadi.
• Jahon banki tadqiqoti: Ayollarning 60 foizdan ortig‘i bolalar va keksalar parvarishi tufayli mehnat bozoriga to‘liq kirib bora olmaydi.
• BMT Taraqqiyot dasturi: Respondentlarning 48 foizi ish va oilaviy hayot o‘rtasidagi muvozanatni saqlashda jiddiy qiyinchilikka duch kelmoqda.

Dinamika: Tadbirkor ayollar safi kengaymoqda

Qiyinchiliklarga qaramay, so‘nggi yillarda o‘zbekistonlik ayollarning biznesdagi ulushi sezilarli o‘sdi. 2022-yilda ayollar boshqaruvidagi kichik va o‘rta korxonalar soni 187 mingta bo‘lgan bo‘lsa, 2025-yilga kelib bu ko‘rsatkich 225 mingdan oshdi.

Hozirda mamlakatda ro‘yxatdan o‘tgan 5,2 million o‘zini o‘zi band qilgan shaxslarning 2,1 millioni aynan ayollardir. Bu xotin-qizlarning norasmiy sektordan rasmiy iqtisodiyotga faol ko‘chib o‘tayotganidan dalolat beradi.

Moliyaviy inqilob: Kreditlash hajmi 364 foizga o‘sdi

Bank tizimi ham ayollar biznesini qo‘llab-quvvatlashda faollashdi. 2025-yil holatiga ko‘ra, 15 ta tijorat banki Markaziy bankning ichki gender tenglik siyosatini qabul qildi. 2020–2025-yillar oralig‘idagi moliyaviy o‘sish ko‘rsatkichlari hayratlanarli:

• Kreditlar soni: 100 790 tadan 403 872 taga yetdi (300% o‘sish).
• Mablag‘ hajmi: 4,9 trillion so‘mdan 22,7 trillion so‘mga oshdi (364% o‘sish).

Demografik salohiyat va mehnat bozori

O‘zbekiston aholisining qariyb 49 foizini (18,9 mln kishi) ayollar tashkil etadi. Mehnatga layoqatli aholi qatlamida esa 10 milliondan ortiq xotin-qizlar bor. Jahon bankining 2024-yilgi hisobotiga ko‘ra, ayollarning mehnat bozoridagi ishtiroki 45 foizdan oshgan.

Global manzara va mintaqaviy qiyoslov: O‘zbekiston qayerda?

O‘zbekistonda ayollarning mehnat bozoridagi ishtiroki 45 foizdan oshgan bo‘lsa-da, global va mintaqaviy miqyosda hali o‘sish uchun katta zaxira mavjud. Jahon bankining “Ayollar, biznes va qonun” indeksiga ko‘ra, Markaziy Osiyo yetakchisi Qozog‘istonda bu ko‘rsatkich 55-60 foizni tashkil etadi. Rivojlangan Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (OECD) mamlakatlarida esa o‘rtacha ko‘rsatkich 60 foizdan yuqori.

O‘zbekistonning o‘ziga xosligi shundaki, so‘nggi yillarda qonunchilikdagi to‘siqlar (masalan, ayollar uchun taqiqlangan kasblar ro‘yxatining bekor qilinishi) olib tashlangani tufayli mamlakat “Gender tengligi” indekslarida eng tez o‘sayotgan davlatlar qatoriga kirdi. Biroq, iqtisodiy samara berishi kutilayotgan 29 foizlik o‘sish uchun faqatgina qonunlar emas, balki “ayol tadbirkor” imidjining ijtimoiy qabul qilinishi ham muhim rol o‘ynaydi.

Ixtisoslashuv: Faqat an’anaviy sohalar emas

Hozirda ayollar bandligining strukturaviy tahlili qiziqarli tendensiyalarni ochib bermoqda. Agar ilgari ayol tadbirkorlar asosan tikuvchilik, koshonachilik va hunarmandchilik bilan cheklangan bo‘lsa, 2024–2025-yillarda yangi yo‘nalishlar ustuvorlikka chiqmoqda:

• IT va Raqamli iqtisodiyot: “Bir million dasturchi” loyihasi doirasida o‘qiganlarning qariyb 40 foizini qizlar tashkil etdi. Bu kelajakda yuqori daromadli texnologik sohalarda ayollar ulushi ortishidan dalolat.
• Xizmat ko‘rsatish va Ta’lim: Xususiy bog‘cha va o‘quv markazlarining 70 foizdan ortig‘i ayollar tomonidan boshqarilmoqda.
• STEM sohalari: Muhandislik va texnologiya yo‘nalishlarida o‘qiyotgan talaba qizlar ulushi so‘nggi 3 yilda 12 foizdan 18 foizga ko‘tarilgan.