47 ta Burj Xalifa yoki dunyoning top 10 grand klublari: G‘azoni tiklash uchun qancha mablag‘ ketadi?

G‘azo sektori ikki yil davom etgan shiddatli jangovar harakatlardan so‘ng misli ko‘rilmagan gumanitar va iqtisodiy halokat yoqasida turibdi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan Yevropa Ittifoqi va Jahon banki bilan hamkorlikda tayyorlangan so‘nggi tahliliy hisobot mintaqani qayta tiklash uchun talab qilinadigan moliyaviy mablag‘ ko‘lamini ochiqladi. Unga ko‘ra, vayron bo‘lgan infratuzilmani qayta qurish va asosiy hayotiy xizmatlarni iziga tushirish uchun qariyb 71,4 milliard dollar zarur.

Talafotlar ko‘lami va moliyaviy baholash

Hisobotdagi raqamlar G‘azo sektoridagi vaziyatning qay darajada og‘ir ekanligini yaqqol ko‘rsatib turibdi. Mutaxassislarning hisob-kitoblariga ko‘ra, hududdagi infratuzilmaga yetkazilgan zarar 35,2 milliard dollarni tashkil etadi. Shuningdek, ijtimoiy va iqtisodiy yo‘qotishlar 22,7 milliard dollarga baholanmoqda. Vaziyatning o‘ta keskinligini inobatga olgan holda, tiklash ishlarining dastlabki 18 oyi davomida aholi hayotini saqlab qolish va muhim xizmatlarni ta’minlash uchun 26,3 milliard dollar yo‘naltirilishi talab etiladi. Tahlilchilar mintaqani to‘liq tiklash jarayoni kamida uch yildan besh yilgacha davom etishi mumkinligini bashorat qilmoqdalar.

Ijtimoiy va iqtisodiy tanazzul

Ikki yillik harbiy to‘qnashuvlar mintaqaning infratuzilmasini deyarli butunlay ishdan chiqargan. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, 372 mingga yaqin uy-joy vayron bo‘lgan yoki jiddiy shikastlangan. Sog‘liqni saqlash tizimi og‘ir ahvolda: kasalxonalarning yarmidan ko‘pi faoliyatini to‘xtatgan, ta’lim tizimi esa deyarli butkul barbod bo‘lgan — maktablarning deyarli barchasi vayron bo‘lgan yoki qisman zarar ko‘rgan.

Insonparvarlik inqirozi ham misli ko‘rilmagan darajada: taxminan 1,9 million aholi o‘z uy-joyini tark etishga majbur bo‘lgan, ularning 1,2 millioni hozirgi kunda boshpanasiz qolgan. Kommunal xizmatlar tizimi butunlay falajlangan. Iqtisodiy nuqtayi nazardan qaraganda, G‘azo iqtisodiyoti 84 foizga qisqarib, hududdagi turmush darajasi naq 77 yil ortga — o‘tgan asrning o‘rtalariga qaytib ketdi.

Kelajak istiqbollari va xalqaro tashabbuslar

Ushbu og‘ir vaziyatdan chiqish yo‘llarini izlash doirasida xalqaro hamjamiyat ham muayyan qadamlarni qo‘ymoqda. Xususan, AQSh prezidenti Donald Tramp tashabbusi bilan tuzilgan “Tinchlik Kengashi” G‘azoni qayta tiklash bo‘yicha o‘z rejalarini e’lon qildi. Ushbu loyiha keng ko‘lamli qurilish ishlarini, jumladan, minglab yangi uy-joylar, ta’lim muassasalari hamda madaniy-maishiy ob’yektlarni bunyod etishni ko‘zda tutadi. Rejani hayotga tatbiq etish uchun zarur bo‘lgan mablag‘lar esa Kengashga a’zo davlatlarning moliyaviy hissalari evaziga to‘planishi rejalashtirilgan.

G‘azo kelajagi xalqaro hamjamiyatning hamjihatligi va ko‘rsatiladigan yordam ko‘lamiga bog‘liq bo‘lib qolmoqda. Biroq, mintaqadagi vayronagarchiliklar shunchalik ulkanki, tiklanish jarayoni faqat moliyaviy resurslar emas, balki uzoq muddatli siyosiy barqarorlikni ham talab etadi.

Tasavvur chegarasidagi raqamlar: 71,4 milliard dollar nimalarga qodir?

G‘azoni qayta tiklash uchun talab etilayotgan 71,4 milliard dollar shunchaki qog‘ozdagi statistika emas. Bu mablag‘ dunyodagi o‘nlab davlatlarning yillik yalpi ichki mahsulotidan (YaIM) yuqori bo‘lib, insoniyat tarixidagi eng yirik loyihalar bilan bo‘ylasha oladi. Ushbu summaning naqadar ulkanligini tushunish uchun uni dunyoning eng mashhur me’moriy obidalari, sport imperiyalari va koinot dasturlari bilan qiyoslash kifoya.

Me’moriy mo‘jizalar va brendlar

Insoniyat muhandislik cho‘qqisi deb biladigan Dubaydagi Burj Xalifa minorasini qurish uchun taxminan 1,5 milliard dollar sarflangan. Bu shuni anglatadiki, G‘azoni tiklashga ajratiladigan mablag‘ga 47 ta Burj Xalifa qurish mumkin. Bunday miqdordagi osmono‘par binolar bilan Yer yuzidagi istalgan nuqtada butun boshli zamonaviy megapolisni noldan barpo etsa bo‘ladi.

Fransiya ramzi bo‘lmish Eyfel minorasining moddiy qiymati va uning brend sifatida baholanishi (taxminan 18-20 milliard dollar) inobatga olinsa, ushbu mablag‘ga Parijning eng asosiy faxrini barcha huquqlari bilan birga kamida 3-4 marta sotib olish imkoniyati tug‘iladi.

Sport va koinot imperiyalari

Agar ushbu mablag‘ sport olamiga yo‘naltirilsa, tasavvur qilib bo‘lmas natijalar beradi. Dunyoning eng qimmat va nufuzli futbol klublari hisoblangan “Real Madrid” yoki “Manchester Yunayted” kabi brendlar o‘rtacha 6-7 milliard dollardan baholanadi. Demak, 71,4 milliard dollarga dunyo reytingining eng yuqori pog‘onasidagi 10 ta grand klubni to‘liq sotib olib, shaxsiy jahon chempionatini tashkil qilish mumkin.

Koinotni zabt etish borasida ham bu summa hayratlanarli: NASAning insonni Oyga qayta qo‘ndirishni maqsad qilgan “Artemis” dasturi 93 milliard dollarga baholangan. G‘azoni tiklash puli ushbu ulkan kosmik dasturning naq 75 foizini moliyalashtirishga yoki har biri 2 milliard dollarga tushadigan 35 ta zamonaviy koinot kemasini uchirishga yetadi.

Infratuzilma va global iqtisodiyot

Transport sohasida bu mablag‘ bilan 700 dan 1000 kilometrgacha bo‘lgan masofada eng zamonaviy tezyurar poyezdlar (Bullet Train) liniyasini qurish mumkin. Bu taxminan Toshkentdan Xivagacha bo‘lgan masofada dunyodagi eng ilg‘or temir yo‘l tizimini yaratish bilan barobardir.

Iqtisodiy qudrat nuqtayi nazaridan, 71,4 milliard dollar Uber yoki Volkswagen kabi global gigant kompaniyalarning aksiyalarini deyarli to‘liq nazorat qilish imkonini beradi. Qimmatbaho metallar bo‘yicha hisoblaganda, bu pulga 950 tonnaga yaqin oltin sotib olish mumkin. Eng hayratlanarlisi, bu summa O‘zbekiston kabi yirik davlatning 2024-yildagi butun boshli yillik YaIM ko‘rsatkichiga (90-100 milliard dollar) juda yaqin keladi.

G‘azoni qayta tiklash narxi — bu shunchaki iqtisodiy ko‘rsatkich emas, balki bir hududni butkul yo‘q bo‘lishdan saqlab qolish va o‘nlab global loyihalarga teng keladigan ulkan insoniy mas’uliyatdir.