Bu yil butun dunyoni elektr energiyasi yetishmovchiligi kutyapti

Tasavvur qiling, neft rezervuarlari to‘la, gaz kemalari okeanlarda navbat kutyapti, ammo shaharlar zulmatga cho‘mishi mumkin. Paradoksmi? Yo‘q — bu 2026-yilga yaqinlashayotgan global haqiqat. Dunyo elektr eneriyasi tanqisligiga duch kelmoqda.

Sun’iy intellekt, mega-zavodlar va raqamli iqtisodiyot elektrni mislsiz tezlikda yutmoqda, biroq tarmoqlar bunga tayyor emas. Natijada XXI asrning eng qimmat resursi endi neft emas — uzluksiz tok bo‘lib bormoqda. Kim buni bugun tushunsa, ertaga yutadi. Kim e’tiborsiz qolsa — qorong‘ida qoladi.

2026-yilga kelib global energetika tizimi tubdan o‘zgarayotganini kuzatish mumkin. Paradoks shundaki, an’anaviy energiya manbalari — xususan neft va gaz — yetarli darajada mavjud, hatto ayrim bozorlarda ortiqcha taklif shakllanmoqda. Biroq zamonaviy iqtisodiyotning eng muhim tayanchi bo‘lgan barqaror va uzluksiz elektr energiyasi tobora kamyob resursga aylanib bormoqda.

Energiya xavfsizligi tushunchasining evolyutsiyasi

Avvallari “energiya xavfsizligi” atamasi, asosan, neft yetkazib berish bilan bog‘liq edi. Bugungi kunda esa asosiy xavf neft ta’minotida emas, balki elektr quvvatining yetishmovchiligida namoyon bo‘lmoqda. Rivojlangan hamda rivojlanayotgan davlatlar uchun elektr energiyasi eng qimmat, eng strategik va eng talab yuqori bo‘lgan resursga aylandi.

Neft bozori: ortiqcha taklif va sust talab

Neft bozorida vaziyat nisbatan barqaror. Taklif hajmi yuqori bo‘lib qolmoqda, talab esa sekin sur’atlarda o‘smoqda. 2026-yilda ham ushbu tendensiya saqlanishi kutilmoqda.

Bunga bir nechta omillar sabab bo‘lmoqda:

• AQSH va Braziliyada neft qazib chiqarish hajmlarining faol oshirilishi;
• Xitoyda elektromobillar ulushining tez kengayishi natijasida neft iste’molining sekinlashuvi;
• Global iqtisodiy o‘sish sur’atlarining mo‘tadilligi.

Neft narxining sinishi

Mutaxassislar hisob-kitobiga ko‘ra, 2026-yilda jahon bozorida kuniga taxminan 4 million barrel ortiqcha neft shakllanishi mumkin. Katta geosiyosiy keskinliklar yuz bermasa, neft narxi o‘rtacha barreliga 60 dollar atrofida bo‘lishi ehtimoldan xoli emas.

Boshqa bir prognozlarda esa “Brent” va WTI nefti narxlari mos ravishda 56 va 52 dollar atrofida bo‘lishi, yilning to‘rtinchi choragida esa 54 va 50 dollargacha tushishi kutilmoqda. Bunga OECD mamlakatlarida zaxiralarning ortishi sabab bo‘lmoqda.

Shuningdek, “Goldman” tahlilchilariga ko‘ra, 2026-yilda bozorda kuniga 2,3 mln barrel ortiqcha neft paydo bo‘ladi, shu bois talabni qo‘llab-quvvatlash uchun narxlar pasayishi mumkin. Hozirda “Brent” 63 dollar, WTI esa 59 dollar atrofida savdo qilinmoqda; o‘tgan yili esa har ikki neft turi qariyb 20 foizga arzonlagan.

Tabiiy gazning strategik roli saqlanib qolmoqda

2026-yilda ham tabiiy gaz elektr energetikasi uchun muhim tayanch resurs bo‘lib qoladi. Ayniqsa, suyultirilgan tabiiy gaz (STG) bozori jadal rivojlanmoqda. AQSH STG eksportini kengaytirayotgan bo‘lsa, Yevropa Rossiya gazidan voz kechgach, aynan STGni asosiy muqobil manba sifatida tanlamoqda.

Gazning eng katta ustunligi shundaki, u quyosh va shamol energetikasi yetarli quvvat bera olmagan paytlarda elektr tizimini barqarorlashtira oladi. Shu bois gaz elektr energetikasi uchun “xavfsizlik yostiqchasi” vazifasini bajarishda davom etmoqda.

Asosiy xavf zonasi: elektr energetikasi

2026-yilga kelib eng katta muammo aynan elektr energiyasi taqchilligi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Elektrga bo‘lgan talab bir nechta omillar hisobiga keskin oshmoqda:

• sun’iy intellekt va katta ma’lumotlar markazlarining kengayishi;
• sanoat jarayonlarining jadal elektrlashtirilishi;
• aholi sonining ortishi va urbanizatsiya.

Muammo shundaki, mavjud elektr tarmoqlari bunday tezkor o‘sishga moslashtirilmagan. Ular uzoq yillar davomida past sur’atli talab sharoitida rivojlangan va bugungi yuklamani ko‘tarishga tayyor emas.

Qayta tiklanuvchi manbalar va ishonchlilik muammosi

Quyosh va shamol energetikasi yuqori sur’atlarda rivojlanayotgan bo‘lsa-da, ular doimiy va kafolatlangan elektr ta’minotini to‘liq ta’minlay olmaydi. Shu sababli gaz va atom elektr stansiyalariga bo‘lgan qiziqish yana kuchaymoqda.

Yirik texnologik kompaniyalar ishonchli, uzluksiz va karbon chiqindilari kam bo‘lgan elektr energiyasi uchun yuqori narx to‘lashga tayyorligini ochiq bildirayotgani ham bu yo‘nalishlarning ahamiyatini oshirmoqda.

Investorlar qayerga yo‘nalyapti?

Energetika sohasida investorlar ustuvorliklari o‘zgarib bormoqda. Neft qazib olish loyihalari tobora yuqori xavfli va uzoq muddatli noaniqliklar bilan bog‘liq bo‘lib bormoqda.

Bunga qarshi ravishda quyidagi yo‘nalishlar eng jozibali investitsiya obyektlariga aylanmoqda:

• elektr tarmoqlari va uzatish infratuzilmasi;
• quvurlar va STG terminallari;
• gaz va atom elektr stansiyalari.

Bu aktivlar barqaror, uzoq muddatli va prognoz qilinadigan daromad manbai sifatida baholanmoqda.

Neft ko‘p, elektr kam

2026-yil uchun energetika prognozlari shuni ko‘rsatadiki, dunyo neft yetishmovchiligiga duch kelmaydi. Asosiy muammo — elektr infratuzilmasining yetarli emasligi bo‘ladi.

Neft resurslari mavjud, ammo ishonchli va uzluksiz elektr energiyasi tanqis. Ushbu haqiqatni o‘z vaqtida anglagan davlatlar, kompaniyalar va investorlar global energetika tizimida strategik ustunlikka ega bo‘lishi aniq.