25 yil ichida 2 milliard odam: Nega Markaziy Osiyo demografik poygada ko‘rinmayapti?

Yangi ming yillikning dastlabki 25 yili insoniyat tarixida keskin demografik burilishlar davri sifatida muhrlanmoqda. 2000-yildan buyon yer yuzi aholisi 2 milliarddan ortiq kishiga ko‘paydi, biroq bu o‘sish xaritasi dunyo bo‘ylab nihoyatda notekis taqsimlangan. Xalqaro valuta jamg‘armasi (XVJ) ma’lumotlariga tayanib tayyorlangan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, aholi sonining oshishi bo‘yicha dunyo yetakchilari ham mutlaq, ham nisbiy ko‘rsatkichlarda mutlaqo kutilmagan manzarani hosil qilmoqda.

Hindistonning tarixiy rekordi va Osiyo gigantlari

So‘nggi chorak asrning eng yirik demografik voqeasi, shubhasiz, Hindistonning mutlaq yetakchiligidir. Ushbu davr mobaynida mamlakat aholisi 406 million kishiga ko‘paydi. Tasavvur qilish uchun, bu o‘sishning o‘zi AQSHning hozirgi umumiy aholisi sonidan ham ko‘proqdir. 2023-yilda Hindiston Xitoyni ortda qoldirib, sayyoramizning eng gavjum davlatiga aylandi — bugun har besh nafar yerlikdan biri aynan Hindiston fuqarosidir.

Mutlaq o‘sish poygasida Hindiston bilan bir qatorda Nigeriya va Pokiston ham peshqadamlik qilmoqda. Bu davlatlar global ishchi kuchi va iste’mol bozorining yangi markazlariga aylanib bormoqda.

Fors ko‘rfazi mo‘jizasi

Agar o‘sish sur’atlariga foiz hisobida nazar tashlasak, manzara butunlay o‘zgaradi. Bu yo‘nalishda Fors ko‘rfazi mamlakatlari mutlaq rekordchilardir. Masalan, 2000-yildan beri Qatar aholisi hayratlanarli darajada — 423 foizga oshdi. Birlashgan Arab Amirliklarida bu ko‘rsatkich 250 foizni, Bahraynda 154 foizni, Kuvaytda esa 139 foizni tashkil etmoqda.

Ekspertlarning ta’kidlashicha, bu o‘sish tabiiy ko‘payishdan ko‘ra ko‘proq iqtisodiy omillar bilan bog‘liq. Qurilish va energetika sohalaridagi yirik loyihalar millionlab xorijiy mutaxassis va ishchi kuchini jalb qildi. Xususan, Qatar kabi davlatlarda aholining asosiy qismini aynan mehnat migrantlari tashkil etishi ushbu keskin sakrashning bosh sababidir.

Afrika — kelajakning demografik markazi

Tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, XXI asrning ikkinchi yarmi Afrika qit’asi hukmronligi ostida o‘tadi. Bugungi kunda dunyodagi eng tez o‘sayotgan davlatlarning aksariyati aynan shu qit’ada joylashgan. Tibbiyotning rivojlanishi natijasida bolalar o‘limining kamayishi va umr davomiyligining uzayishi yuqori tug‘ilish darajasi bilan qo‘shilib, "demografik portlash"ni yuzaga keltirmoqda.

Prognozlarga ko‘ra, 2038-yilga borib Afrika aholisi 2 milliarddan oshishi kutilmoqda. Ayniqsa, G‘arbiy Afrika hududi yaqin o‘n yilliklarda dunyoning eng zich joylashgan mintaqasiga aylanadi. Hozirda bu yerda 400 milliondan ortiq inson istiqomat qilmoqda va bu raqam shiddat bilan o‘sishda davom etmoqda.

Markaziy Osiyo: Nega mintaqa “top” reytinglarda ko‘rinmayapti?

Ko‘pchilikni bir savol qiziqtirishi tabiiy: Tug‘ilish darajasi nisbatan yuqori bo‘lgan Markaziy Osiyo davlatlari, xususan O‘zbekiston, nega bunday global reytinglarda ko‘zga tashlanmaydi? Tahlilchilar buning sababini ikki asosiy mezon — mutlaq son va foiz nisbati bilan izohlashadi.

Birinchidan, foiz ko‘rsatkichlari bo‘yicha rekord o‘rnatgan davlatlarda aholi soni bir necha barobar (100–400 foiz) oshgan. Markaziy Osiyoda esa bu ko‘rsatkich barqaror ravishda 50–80 foiz atrofida saqlanib qolmoqda. Bu mintaqa uchun juda yaxshi natija bo‘lsa-da, global “shov-shuvli” rekordlar uchun yetarli emas.

Ikkinchidan, mutlaq o‘sishda mintaqa davlatlari Hindiston yoki Nigeriya kabi yuz millionlab qo‘shilgan “gigantlar” bilan raqobatlasha olmaydi. Markaziy Osiyo mamlakatlaridagi o‘sish o‘n millionlar emas, bir necha million kishi bilan o‘lchanadi.

Markaziy Osiyoning bunday reytinglarda yo‘qligi xavotirli holat emas. Aksincha, bu mintaqadagi demografik jarayonlar keskin ijtimoiy-iqtisodiy bosimlarni yuzaga keltirmasdan, barqaror va muvozanatli tarzda rivojlanayotganidan dalolat beradi. Dunyoning boshqa qismlarida kuzatilayotgan keskin sakrashlar ko‘pincha infratuzilma va resurslar tanqisligini keltirib chiqarsa, Markaziy Osiyodagi “vazmin” o‘sish uzoq muddatli barqarorlik garovidir.