Chumoli kontrabandasi: Odamlar hasharotdan nima topib olishdi?

Keniyaning xushmanzara Rift vodiysida joylashgan sokin Gilgil shaharchasi bugungi kunda global qora bozorning strategik tuguniga aylanib ulgurdi. Bu yerda yomg‘irlar mavsumi boshlanishi bilan tabiat shaydolari emas, balki “tirik xomashyo” izlovchi ovchilar faollashadi. Ularning nishoni — yer osti dunyosining haqiqiy qirolichalari, ya’ni urug‘langan ona chumolilardir.

Bir dona chumoli 220 dollar

So‘nggi yillarda dunyo bo‘ylab shaffof sun’iy uyalar — formikariylarda chumoli boqish ommaviy hobbi darajasiga ko'tarildi. Ayniqsa, Keniyaning noyob qizil rangli ulkan afrika chumolilari (Messor cephalotes) kolleksionerlar orasida eng ko‘p talab qilinadigan “eksponat”ga aylangan.

Bu hasharotlarning qadrli ekani bejiz emas: bitta ona chumoli butun bir koloniyaga asos solish qudratiga ega va hayratlanarli darajada uzoq — 50 yildan 70 yilgacha umr ko‘radi. Internetdagi yashirin bozorlarda bitta ona chumolining bahosi 220 dollargacha baholanmoqda. Kontrabandachilar uchun ularni tashish ham ortiqcha qiyinchilik tug‘dirmaydi; skaynerlar organik moddalarni qiyin aniqlagani sababli, hasharotlar oddiy pochta jo‘natmalari orqali dunyo bo‘ylab “sayohat qilmoqda”.

Kontrabanda tarmoqlari

Huquq-tartibot idoralari ushbu noqonuniy tarmoqqa qarshi kurashni kuchaytirmoqda. 2025-yilda Nayvasha shahridagi operatsiya davomida Belgiya, Vyetnam va Keniya fuqarolaridan iborat xalqaro guruh qo‘lga olindi. Ulardan rekord miqdordagi — 5 000 dona tirik ona chumoli musodara qilindi. Aniqlanishicha, hasharotlar nam paxtali probirka va shpritslarga joylangan bo‘lib, bu usul ularning ikki oygacha suvsiz va ovqatsiz tirik qolishini ta’minlagan.

Yaqinda Nayrobi aeroportida ham xuddi shunday holat qayd etildi: Xitoy fuqarosi 2 000 dona ona chumolini olib chiqib ketayotganda to‘xtatildi. Ushbu shaxslar “bioqaroqchilik”da ayblanib, qariyb 7 700 dollar miqdorida jarimaga tortildi. Biroq, ekspertlarning fikricha, bunday jarimalar qora bozordagi ulkan foyda oldida juda kamlik qiladi.

Ikki tomonlama tahdid

Mutaxassislar ushbu noqonuniy savdoning ayanchli oqibatlaridan jiddiy xavotirda. Birinchidan, ona chumolilarning ommaviy ravishda ovlanishi Keniyadagi tabiiy ekotizim muvozanatini buzadi, koloniyalarning qirilishiga va biologik xilma-xillikning qashshoqlashishiga olib keladi.

Ikkinchidan, bu jarayon invaziv xavfni keltirib chiqaradi. O‘zga iqlim va hududlarga olib ketilgan afrika chumolilari tabiatga qochib ketsa, mahalliy qishloq xo‘jaligiga, xususan, g‘alla ekinlariga tuzatib bo‘lmas zarar yetkazishi mumkin. Bu esa global oziq-ovqat xavfsizligiga nisbatan bilvosita tahdiddir.

Yashirin bozordan qonuniy iqtisodiyotga

Keniya hukumati yuzaga kelgan vaziyatni jilovlash uchun kutilmagan, ammo mantiqiy qadam tashlamoqda: chumoli savdosini qonuniylashtirish va nazorat ostiga olish. 2025-yilda mamlakat Vazirlar Mahkamasi yovvoyi tabiat iqtisodiyotini tijoratlashtirishga qaratilgan yangi strategiyani tasdiqladi.

Ushbu islohotdan ko‘zlangan asosiy maqsadlar quyidagilardan iborat:

• Hasharotlar savdosini barqaror va shaffof tizimga o‘tkazish;
• Mahalliy aholi uchun yangi ish o‘rinlari yaratish;
• Gilgil atrofidagi fermerlarga o‘z yerlarida maxsus formikariylar tashkil etishga ruxsat berish.

Rejaga ko‘ra, kelajakda fermerlar ona chumolilarni sun’iy ravishda ko‘paytirib, xalqaro bozorga rasmiy litsenziya asosida eksport qilishlari mumkin bo‘ladi. Garchi hozircha bitta ham tadbirkor ruxsatnoma olish uchun rasmiy murojaat qilmagan bo‘lsa-da, hukumat bu qadam bioqaroqchilikka chek qo‘yishiga ishonmoqda.