O‘zbekistonda siz foydalanayotgan bank yopilsa nima bo‘ladi?

O‘zbekistonda “Yangi bank” faoliyati to‘xtatildi. Markaziy bank kredit tashkilotining litsenziyasini qaytarib oldi, shundan so‘ng qonunda nazarda tutilgan likvidatsiya va omonatchilarga mablag‘larni qaytarish mexanizmi ishga tushirildi.

“Yangi bank” bilan bog‘liq vaziyat bank o‘z faoliyatini to‘xtatganda aynan nimalar sodir bo‘lishini va bu mijozlar uchun qanday huquqiy oqibatlarga olib kelishini yaqqol namoyon etdi. Quyida bank yopilgan taqdirda huquqiy va amaliy jihatdan nimalar yuz berishi haqida tushuntirib o‘tamiz.

Faktlar va huquqiy tartib

O‘zbekistonda bankning yopilishi tasodifiy yoki kutilmaganda sodir bo‘lmaydi. Bu jarayon bank qonunchiligi bilan qat’iy tartibga solinadi va Markaziy bank tomonidan nazorat qilinadi.

Bank qachon yopilishi mumkin?

Qonunchilikka ko‘ra, bank uch holatda faoliyatini to‘xtatadi:

• aksiyadorlar umumiy yig‘ilishi qaroriga binoan;
• Markaziy bank tomonidan litsenziya qaytarib olinganda;
• bank bankrot deb topilganda.

Shundan so‘ng bank davlat reyestridan chiqariladi va faoliyat to‘xtatilgani haqidagi ma’lumotlar majburiy ravishda ommaviy axborot vositalarida e’lon qilinadi.

Bankni yopish to‘g‘risida qarorni kim va qanday qabul qiladi?

O‘zbekistonda banklar faqat Markaziy bank litsenziyasi asosida tashkil etiladi va faoliyat yuritadi.

Markaziy bank quyidagi holatlar aniqlanganda litsenziyani qaytarib olish huquqiga ega:

• bank to‘lovga qobiliyatsiz bo‘lib qolsa (majburiyatlar aktivlardan oshib ketsa);
• omonatchilar va kreditorlar oldidagi majburiyatlarini bajara olmasa;
• hisobotlarni tizimli ravishda soxtalashtirsa;
• qonun yoki litsenziya shartlarini buzgan holda operatsiyalar amalga oshirsa;
• ichki nazorat hamda daromadlarni legallashtirishga qarshi kurash talablari buzilsa;
• litsenziya olinganidan keyin bir yil davomida bank faoliyatini boshlamasa.

Litsenziyaning qaytarib olinishi bank faoliyatining amalda to‘xtatilishini anglatadi.

Bankning o‘zi nima bo‘ladi?

Litsenziya qaytarib olingach yoki bankni tugatish to‘g‘risida qaror qabul qilingach:

• bank operatsiyalarni amalga oshirishni to‘xtatadi;
• likvidatsiya (tugatish) tartibi belgilanadi;
• kreditorlar talablari qonunda belgilangan tartibda ko‘rib chiqiladi;
• bank aktivlari majburiyatlarni qoplashga yo‘naltiriladi.

Likvidatsiya tartibi bankning o‘zi tomonidan emas, balki qonunchilik bilan belgilanadi.

Fuqarolarning omonatlari bilan nima bo‘ladi?

Mamlakatda 2025-yil 18-fevralda qabul qilingan “Banklardagi omonatlarni himoya qilish kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonun amal qiladi.

Mazkur qonunga muvofiq:

• jismoniy shaxslarning banklardagi omonatlari davlat tomonidan kafolatlanadi;
• kafolatlangan summa bir bankda bir omonatchi uchun 200 mln so‘mgacha etib belgilanadi;
• agar omonat miqdori 200 mln so‘mdan oshmasa, bank tugatilganda yoki litsenziya qaytarib olinganda u to‘liq hajmda qaytariladi;
• agar omonat summasi belgilangan limitdan oshsa, 200 mln so‘m kafolatlanadi, qolgan qismi esa likvidatsiya jarayoni doirasida navbat tartibida qaytariladi;
• belgilangan limit har bir bank bo‘yicha alohida qo‘llanadi, hatto omonatchining bir nechta bankda hisobvaraqlari bo‘lsa ham;
• qonun kuchga kirishidan oldin ochilgan omonatlar summasidan qat’i nazar to‘liq hajmda qoplab beriladi.

Kafolatlangan mablag‘larni to‘lash qonunda belgilangan tartibda, vakolatli mexanizmlar orqali amalga oshiriladi. Jarayon davomida mablag‘lardan foydalanish vaqtincha cheklanishi mumkin, biroq omonatlarning o‘zi bekor qilinmaydi.

Kreditlar bilan nima bo‘ladi?

Bank yopilishi mijozlarning kredit majburiyatlarini bekor qilmaydi.

Agar bank faoliyatini to‘xtatsa:

• kredit portfeli boshqaruvga topshiriladi;
• kredit shartnomalari shartlari saqlanib qoladi;
• qarz oluvchilar belgilangan tartibda majburiyatlarini bajarishda davom etadilar.

Huquqiy jihatdan qarz bank tugatilgan taqdirda ham saqlanib qoladi.

Markaziy bankning roli

Markaziy bank:

• banklarni ro‘yxatdan o‘tkazadi;
• litsenziyalar beradi va qaytarib oladi;
• kapitalga qo‘yiladigan talablar bajarilishini nazorat qiladi;
• bank faoliyatini to‘xtatish to‘g‘risida qaror qabul qiladi;
• likvidatsiya jarayonini nazorat qiladi.

Markaziy bank qarorisiz bankni na ochish, na yopish mumkin.

“Yangi bank” bilan bog‘liq vaziyat nimani ko‘rsatdi?

Regulyator ma’lumotlariga ko‘ra, “Yangi bank”dagi 32 526 nafar omonatchidan 32 153 nafarining omonat summasi 200 mln so‘mdan oshmagan. Ushbu mijozlar davlat kafolati doirasida o‘z mablag‘larini to‘liq hajmda oladilar.

373 nafar omonatchining depozitlari belgilangan limitdan yuqori bo‘lgan. Bu holatlarda mablag‘larni qaytarish qonunda nazarda tutilgan tartibda, maxsus komissiya qarori asosida amalga oshiriladi.

Regulyator alohida ta’kidlaydiki, bir bankda kafolatlangan limitdan ortiq mablag‘ joylashtirish moliyaviy xatarlarni baholashni talab etadi.

Bankning moliyaviy ko‘rsatkichlari barqaror muammolar mavjudligini ko‘rsatgan. “Yangi bank” faoliyat boshlaganidan buyon zarar bilan ishlagan. 2025-yilning to‘qqiz oyi yakuniga ko‘ra, zarar 95,4 mlrd so‘mni tashkil etgan.

Bank nega yopildi?

Litsenziyaning qaytarib olinishi minimal ustav kapitali bo‘yicha talablarning bajarilmagani bilan izohlanadi.

2025-yildan boshlab O‘zbekistonda banklar uchun minimal ustav kapitali miqdori kamida 500 mlrd so‘m etib belgilangan.

“Yangi bank”da bu ko‘rsatkich 355 mlrd so‘mni tashkil etgan.

Regulyator tomonidan bir necha bor ogohlantirishlar berilganiga qaramay, kapital oshirilmagan va aynan shu holat bank faoliyatini to‘xtatish uchun asos bo‘lgan.