Mintaqada avtomobillashuv: Nega Qirg‘iziston bizdan oldinda?

So‘nggi yillarda O‘zbekistonda aholiga tegishli avtotransport vositalari soni jadal sur’atlar bilan ko‘payib bormoqda. Milliy statistika qo‘mitasi hamda iqtisodiy tahlillar taqdim etgan ma’lumotlarga ko‘ra, 2026-yilning 1-aprel holatiga kelib mamlakatimizda jismoniy shaxslarga tegishli avtotransport vositalarining umumiy soni 4,9 million donadan oshdi va aniqrog‘i 4 903,1 mingtani tashkil etdi. Bu ko‘rsatkich o‘tgan 2025-yilning mos davriga nisbatan 344,6 mingtaga yoki qariyb 8,9 foizga ko‘pdir.

Yurtimizdagi jami shaxsiy transport vositalarining mutlaq asosiy qismini, ya’ni qariyb 93 foizini yengil avtomobillar tashkil etadi. Aniq raqamlarga to‘xtaladigan bo‘lsak, aholi ixtiyoridagi 4 552,3 ming dona yengil avtomobildan tashqari, 330,3 ming dona yuk avtomobili, 7,5 ming dona mikroavtobus, 7,2 ming dona maxsus transport vositalari hamda 5,8 ming dona avtobus ro‘yxatga olingan.

Har 1000 kishiga to‘g‘ri keladigan ulush

Mamlakatimizda jon boshiga to‘g‘ri keladigan avtomobillar soni oxirgi besh yillikda sezilarli darajada o‘zgardi. Agar 2020-yilda respublikamizda har 1000 kishiga 76 ta avtomobil to‘g‘ri kelgan bo‘lsa, joriy yilda bu ko‘rsatkich 128 taga yetdi. Bu bir yil oldingi ko‘rsatkichga nisbatan 6 taga ko‘p demakdir. Umuman olganda, so‘nggi besh yilda jon boshiga to‘g‘ri keladigan avtomobillar sonining 68,4 foizga o‘sishi ichki bozordagi ijobiy o‘zgarishlardan dalolat beradi. Bunday keskin o‘sishning asosiy sabablari sifatida aholi daromadlarining yuqori sur’atlarda o‘sayotgani hamda avtomobil importiga qo‘yilgan cheklovlarning qisman pasaytirilganligini ko‘rsatish mumkin. Ichki bozorda mashinalar ko‘payishi natijasida avtomobilning uzoq yillar davomida saqlanib qolgan investitsiya vositasi, ya’ni pul jamg‘arish va foyda ko‘rish manbai sifatidagi maqomi yo‘qola boshladi.

Global miqyos

Xo‘sh, har 1000 kishiga 128 ta avtomobil to‘g‘ri kelishi xalqaro miqyosda ko‘pmi yoki kam? Mirkonomika blogi ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo tajribasida aholi egalik qiladigan avtomobillar soni to‘g‘ridan-to‘g‘ri ularning daromad darajasiga bog‘liq. Yuqori daromadli mamlakatlarda har 1000 kishiga o‘rtacha 523 ta avtomobil to‘g‘ri kelgani holda, past daromadli davlatlarda bu raqam bor-yo‘g‘i 46,1 tani tashkil etadi.

O‘zbekiston bilan bitta daromad guruhida bo‘lgan mamlakatlarda ushbu ko‘rsatkich o‘rtacha 95 taga teng. Bu tomondan qaraganda, yurtimizdagi vaziyat (128 ta) o‘z guruhimizdagi o‘rtacha ko‘rsatkichdan ancha yuqori. Biroq, jon boshiga daromadi bizga yaqin bo‘lgan Filippin kabi davlatlarda har 1000 kishiga 180 ta avtomobil to‘g‘ri kelishini hisobga olsak, aholimiz hamon daromaddosh davlatlarning ayrimlariga nisbatan kamroq avtomobilga egalik qilayotgani oydinlashadi.

Qo‘shni davlatlardagi holat

O‘zbekistondagi o‘sish tendensiyalarini qo‘shni davlatlar statistikasi bilan solishtirganda ancha qiziqarli manzara paydo bo‘ladi.

Mintaqada avtomobillar soni bo‘yicha Qozog‘iston yetakchi o‘rinlardan birini egallaydi. 2026-yilning 1-fevral holatiga ko‘ra, Qozog‘istonda jami 5 908 124 ta avtotransport vositasi ro‘yxatga olingan bo‘lib, ularning 4 956 786 tasini yengil avtomobillar tashkil etadi. Mamlakat aholisi qariyb 20,5 million nafarni tashkil etishidan kelib chiqilsa, Qozog‘istonda har 1000 kishiga salkam 241 ta yengil mashina to‘g‘ri keladi. Bu degani, qo‘shni davlatda o‘rtacha har to‘rt kishidan birining o‘z shaxsiy avtomobili bor.

Avtomobillashuv darajasi bo‘yicha eng yuqori ko‘rsatkichlardan biri Qirg‘izistonda qayd etilgan. 2026-yilning 1-yanvar holatiga ko‘ra, ushbu mamlakatda jami 1 909 961 ta transport vositasi ro‘yxatdan o‘tgan. Bu ikki yil oldingi (2024-yildagi) ko‘rsatkichga nisbatan avtoparkning 13 foizga kengayganini ko‘rsatadi. Natijada, bugungi kunda Qirg‘izistonda har 1000 kishiga taxminan 265 ta transport vositasi to‘g‘ri kelmoqda. E’tiborli jihati shundaki, iqtisodiy jihatdan solishtirilganda O‘zbekistonda jon boshiga to‘g‘ri keladigan nominal yalpi ichki mahsulot (YAIM) daromadi Qirg‘izistondagiga qaraganda 37,3 foizga ko‘proq shakllangan. Ammo shunga qaramay, Qirg‘izistonda aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan avtomobillar soni O‘zbekistondagidan deyarli ikki barobar ko‘pdir.

Mirkonomiga blogida ta’kidlanishicha, daromadi bizdan pastroq qo‘shnimizdan sezilarli darajada kamroq avtomobilga egalik qilishimiz o‘z navbatida haligacha tashqi savdo to‘siqlari aholining avtomobilga egalik qilishiga to‘sqinlik qilayotganligini ko‘rsatadi.

Mintaqadagi eng past ko‘rsatkich esa Tojikiston Respublikasiga tegishli. Tojikiston Transport vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2025-yilning 1-oktabr holatida mamlakatda 701 231 ta transport vositasi ro‘yxatga olingan bo‘lib, bu o‘tgan yilning mos davriga nisbatan 10,8 foizlik o‘sish demakdir. Biroq, umumiy aholi soniga nisbatan olinganda, Tojikistonda har 1000 kishiga o‘rtacha 57 ta avtomobil to‘g‘ri keladi va bu Markaziy Osiyo mamlakatlari orasidagi eng kam ulush bo‘lib qolmoqda.

Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, O‘zbekistonda avtomobil bozorining kengayishi va aholining transport bilan ta’minlanish darajasi barqaror o‘sish yo‘lida. Biz daromad guruhimizdagi o‘rtacha ko‘rsatkichlardan o‘zib ketgan bo‘lsak-da, Qozog‘iston va Qirg‘iziston kabi qo‘shnilarimiz bilan solishtirganda ichki bozorda avtomobillashuv salohiyati hali juda yuqoriligini ko‘rish mumkin.