Oʻzbekistonda qaysi kasblar yoʻqolish arafasida?

Ertalab soat 9:00. Idorada faqatgina printer shirillashi va kompyuter tugmachalarining tiqillashi eshitiladi. Ammo, bu tanish manzara tez orada tarixdagi arxiv tasvirlariga aylanib bormoqda. Biz yashayotgan XXI asrning uchinchi o‘n yilligi global mehnat bozori, xususan, O‘zbekiston uchun misli ko‘rilmagan texnologik burilish davri bo‘lmoqda. To‘rtinchi sanoat inqilobi (“Sanoat 4.0”) shiddati va sun’iy intellekt (SI) rivoji o‘zbekistonlik kadrlar oldiga qat’iy talabni qo‘ydi: yo transformatsiyaga moslashish, yo mehnat bozoridan butunlay chiqib ketish.

Xo‘sh, bugun O‘zbekistonda qaysi kasblar yo’qolish arafasida? Raqamlashtirish va sun’iy intellekt inqilobi biz o‘rgangan an’anaviy ish o‘rinlarini qanday o‘zgartirmoqda?

Bankdagi kassa apparatidan tortib dasturiy algoritmimgacha

Yaqin-yaqingacha har bir mahallada bank filiallari, ularning oldida esa kommunal to‘lovlar yoki pul o‘tkazmalari uchun turnaqator navbatda turgan odamlarni ko‘rish odatiy hol edi. Bugun esa bu vazifalarni cho‘ntakdagi mobil ilovalar va neobanklar soniyalar ichida bityapti. O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan bank-moliya tizimidagi islohotlar ushbu sohadagi klassik “mijoz-bank” munosabatlarini tubdan o‘zgartirdi.

Raqamli transformatsiya natijasida bank operatorlari, kassirlar va an’anaviy mijozlarga xizmat ko‘rsatish xodimlari eng ko‘p yo‘qolish xavfi ostida turgan kasblar ro‘yxatiga kirdi. 2025-yilning 1-yanvar holatiga ko‘ra, O‘zbekistonda 44 ta to‘lov tashkilotiga litsenziya berilgan. Aholi orasida bunday raqamli to‘lov tashkilotlariga bo‘lgan talab keskin ortmoqda. Birgina o‘tgan yilda to‘lov tashkilotlari orqali amalga oshirilgan tranzaksiyalar hajmi 333 trillion so‘mni tashkil etib, bu ko‘rsatkich 2023-yilga nisbatan 1,8 barobarga o‘sgan.

Masofaviy bank xizmatlaridan foydalanuvchilar soni ham ortib, 44,1 million nafarga yetdi. Buning 42,8 millioni jismoniy shaxslardir. Tasavvur qiling, millionlab odamlar endi bank binosiga bormayapti. Ular o‘z to‘lovlarini (masalan, kommunal xizmatlar uchun 26,2 trln so‘m, mobil operatorlar uchun 14,8 trln so‘m va davlat xizmatlari uchun 14,3 trln so‘m) uydan chiqmay turib ilovalar orqali o‘tkazmoqda.

Bunday raqamli neobanklarda (masalan, Uzum Bank, TBC Bank) kredit ajratish jarayonlarini olaylik. An’anaviy banklarda hujjat yig‘ish va skoring tekshiruvlari o‘rtacha 24 soat vaqtni olsa, raqamli banklarda barcha jarayon avtomatlashgan bo‘lib, kreditni rasmiylashtirish yoki mijozning to‘lov qobiliyatini baholab rad etish bor-yo‘g‘i 5-15 daqiqa vaqtni olmoqda. Bu degani — yuzlab kredit mutaxassislari bajargan ishni endi algoritmlar osongina bajarib qo‘ymoqda. Natijada, klassik bank xizmatlarini ko‘rsatuvchi xodimlarga ehtiyoj keskin kamayib bormoqda.

McKinsey va Jahon iqtisodiy forumi prognozlari: Bizni nimalar kutyapti?

Xalqaro nufuzli tashkilotlar, jumladan, McKinsey Global Institute va Jahon iqtisodiy forumi (WEF) hisobotlariga ko‘ra, 2030-yilga qadar dunyodagi mavjud ish o‘rinlarining 30 foizigacha bo‘lgan qismi aynan sun’iy intellekt va avtomatlashtirish qurboniga aylanishi mumkin. O‘zbekiston ham bu global iqtisodiy oqimning ichida.

Ayniqsa, takroriy va qat’iy qoidalarga, qog‘oz hujjatlarga asoslangan kasblar xavf ostida qolmoqda. Masalan, moliya va buxgalteriya sohasida hisob-kitoblar to‘liq raqamli tizimlarga o‘tayotgani sababli ish o‘rinlarining 45-55 foizi qisqarish xavfi ostida. Oddiy buxgalterlar va kassirlar o‘rnini elektron dasturlar egallamoqda. Ishlab chiqarish va sanoat sohasidagi zavod va fabrikalardagi operatorlar hamda yig‘uvchilarning 35-45 foizi avtomatik robotlashtirilgan tizimlar bilan almashadi.

Aqlli omborlar va avtomatlashtirilgan logistik platformalar tufayli transport va logistika sektoridagi an’anaviy xizmatchilarning 40-50 foiziga ehtiyoj qolmasligi mumkin. Ma’muriy boshqaruv va call-centerdagi oddiy ma’lumot kirituvchilar, arxiv xodimlari va mijozlarni qo‘llab-quvvatlash operatorlari o‘rnini sun’iy intellekt asosida ishlovchi aqlli chat-botlar egallab ulgurdi.Sun’iy intellekt hatto tibbiyot va ijodiy sohalarga ham kirib keldi. Masalan, rentgen, MRT va KT rasmlarini tahlil qilishda SI shifokorlarga qaraganda 20-30 foiz aniqroq diagnostika natijalarini ko‘rsatmoqda. Bundan tashqari, Midjourney, DALL-E yoki Adobe Firefly kabi neyrotarmoqlar esa oddiy dizaynerlar va fotograflar ishini tubdan o‘zgartirib yubordi.

Yangi davr drayverlari

Biroq tushkunlikka tushishga asos yo‘q. Tarixiy tajribalar shuni ko‘rsatadiki, har qanday texnologik inqilob eski kasblarni yo‘q qilgani bilan, undan-da ko‘proq yangi ish o‘rinlarini yaratadi. Bugun O‘zbekistonda IT sektori davlat darajasida qo‘llab-quvvatlanmoqda. “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi doirasida raqamli iqtisodiyot eng ustuvor yo‘nalish etib belgilangan.

Ushbu o‘zgarishlar fonida mehnat bozorida mutlaq yangi va talab yuqori bo‘lgan kasblar shakllanyapti:

• SI muhandislari va arxitektorlari – neyrotarmoq modellarini loyihalashtiruvchi mutaxassislar.
• Prompt muhandislari – sun’iy intellekt modellarini to‘g‘ri boshqarish va undan maksimal aniqlikda natija olish uchun buyruqlar yozuvchi yangi avlod vakillari.
• Ma’lumotlar bazasi ekspertlari (Data Scientists) – Big Data (katta hajmdagi ma’lumotlar) bilan ishlovchi, iqtisodiy prognozlar qiluvchi tahlilchilar.
• Sun’iy intellektdan foydalanish etikasi va xavfsizlik mutaxassislari – algoritmlarning insoniyatga zarar keltirmasligini, kiberxavfsizlik me’yorlariga mosligini nazorat qiluvchi kadrlar.

Raqamlarga qarasak, O‘zbekistonda birgina IT Park rezidentlari va undagi dasturchilar soni 80 mingdan oshib ketdi, soha eksport hajmi esa 350 million dollardan ortdi. Ammo shunga qaramay, sun’iy intellekt va murakkab ma’lumotlar tahlili yo‘nalishida chuqur malakaga ega professional mutaxassislar tanqisligi hamon davom etmoqda.

Bundan tashqari, kasblar butunlay butunlay yo’qolib ketmaydi. Aslida, yo‘qolayotgan narsa ayrim vazifalardir. Masalan, buxgalter endilikda faqat hisob-kitob yurituvchi mutaxassis emas. U moliyaviy tahlilchi, ma’lumotlar bilan ishlovchi ekspert va strategik qarorlar qabul qilishda ishtirok etuvchi mutaxassisga aylanmoqda.

Bank xodimi ham avvalgidek faqat operatsiyalarni bajaruvchi emas. U mijozlarga murakkab moliyaviy mahsulotlar bo‘yicha maslahat beruvchi, raqamli xizmatlarni tushuntiruvchi va yangi texnologiyalar bilan ishlovchi mutaxassis bo‘lishi kerak.

Kiber-tahdidlar va yangi kadrlar xavfsizligi

Kasblar transformatsiyasi faqatgina dastur yozish bilan cheklanmaydi, u yangicha xavfsizlik madaniyatini ham taqozo etadi. Biznes virtual makonga ko‘char ekan, kiberxavfsizlik masalasi birinchi o‘ringa chiqadi.

Qiziqarli fakt: bugungi kunda kiberjinoyatchilar banklarning yoki yirik korxonalarning markaziy serverlarini buzishdan ko‘ra (chunki server himoyasi juda kuchli), “oson nishon” bo‘lgan oddiy xodimlar va mijozlarning gadjetlariga hujum qilishmoqda. O‘zbekiston moliya tizimidagi kiberhujumlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, barcha jinoyatlarning qariyb 54-55 foizi aynan “Ijtimoiy muhandislik” (Social engineering) va raqamli savodxonligi pastligi oqibatida sodir bo‘lmoqda. Bu degani — bugungi kunda har bir soha xodimidan, u buxgalter bo‘ladimi, o‘qituvchi bo‘ladimi yoki jurnalist, bazaviy “raqamli gigiyena” va kiberxavfsizlik ko‘nikmalariga ega bo‘lish talab etiladi. Aks holda, eng mukammal texnologiya o‘rnatilgan tizimda ham inson eng zaif bo‘g‘in bo‘lib qolaveradi.

Xulosa: Moslashish strategiyasi va “Lifelong learning”

O‘zbekiston mehnat bozoridagi bugungi transformatsiya jarayonlari an’anaviy kasb egalari uchun xavf tug‘dirayotgandek ko‘rinsa-da, aslida bu ulkan imkoniyatlar eshigidir. Mazkur yangi davrda muvaffaqiyat qozonishning yagona yo‘li — xalqaro hamjamiyat tan olgan “Lifelong learning”, ya’ni hayot davomida doimiy o‘rganish konsepsiyasidir. Endi bir marta oliy ma’lumot diplomini olib, umrining oxirigacha bitta bilim bilan ishlash davri tugadi.

Zamonaviy kadr nafaqat o‘z sohasini bilishi, balki texnologik savodxonlik, moslashuvchanlik, ijodiy fikrlash va empatiya kabi “yumshoq ko‘nikmalar”(soft skills)ni ham o‘zlashtirishi shart.Chunki, texnika qanchalik mukammallashmasin, insoniy muloqot, his-tuyg‘u va murakkab strategik qarorlar qabul qilish hamon mashinalarning qo‘lidan kelmaydigan soha bo‘lib qolmoqda.