JCH-2026 va viza to‘siqlari: Katta futbol siyosat va xavfsizlik cheklovlari girdobida

AQSh, Kanada va Meksika yashil maydonlarida start olgan 2026-yilgi jahon chempionati nafaqat o‘zining keng ko‘lamliligi, balki misli ko‘rilmagan geosiyosiy tarangliklar va viza to‘siqlari bilan ham yodda qolmoqda. To‘rt yillikning eng nufuzli turniri boshlanishi arafasida va musobaqa davomida o‘nlab rasmiylar, o‘yinchilar hamda hakamlarning mezbon davlatlar, xususan, AQSh va Kanada tomonidan viza to‘siqlariga uchragani sportning siyosatdan nechoqlik mustaqil ekani haqidagi eski bahslarni yana kun tartibiga chiqardi.

FIFA tarixidagi eng yirik ushbu chempionat ko‘plab xalqlar va madaniyatlarni birlashtirishi kutilgan edi. Biroq, amaliyotda G‘arb davlatlarining milliy xavfsizlik doktrinalari va tashqi siyosiy qarashlari xalqaro sport huquqidan ustun keldi. Eng jiddiy to‘siqlar aynan diplomatik munosabatlari sovuq bo‘lgan mamlakatlar delegatsiyalariga nisbatan qo‘llandi.

 Diplomatik sanksiyalar va “shaffof” taqiqlar

Eron Islom Respublikasi terma jamoasi va uning rasmiylari atrofidagi vaziyat JCH-2026 guruh bosqichining eng ko‘p muhokama qilingan mavzularidan biriga aylandi. AQSh Davlat departamenti va ichki xavfsizlik idoralari Eron delegatsiyasining naqd 15 nafar shtat a’zosi va yuqori martabali mulozimlariga mamlakatga kirish vizasini berishni rad etdi. Ushbu qaror Vashington va Tehron o‘rtasidagi uzoq yillik siyosiy ziddiyatlar, sanksiyalar siyosati va yadroviy dastur atrofidagi diplomatik inqirozning to‘g‘ridan-to‘g‘ri aksidir. Natijada, Eron terma jamoasi o‘zining ma’muriy va texnik qo‘llab-quvvatlash guruhisiz musobaqada qatnashishga majbur bo‘lmoqda. Jamoa Meksikadagi lagerida qo‘nim topgan bo‘lib, AQSh hududidagi o‘yinlarga faqat uchrashuv kuni uchib kelish va o‘sha kunning o‘zida ortga qaytish kabi murakkab va charchatuvchi tartib asosida harakat qilmoqda. Bu esa professional sportda teng imkoniyatlar tamoyilining buzilishi sifatida baholanmoqda.

Yana bir yirik siyosiy qaror Falastin futbol assotsiatsiyasi rahbari Jibril Rajoubga nisbatan qo‘llandi. FIFA tomonidan rasmiy akkreditatsiyadan o‘tgan va xalqaro sport hamjamiyatida tan olingan bo‘lishiga qaramay, Rajoubga AQSh vizasi berilmadi. Yaqin Sharqdagi hozirgi keskin geosiyosiy vaziyat va Vashingtonning mintaqadagi ittifoqchilik majburiyatlari fonida Falastin rasmiylarining harakatlanishini cheklash siyosiy signal sifatida ko‘rilmoqda. Rajoub ayni paytda Mexiko shahrida viza tasdig‘ini kutib qolayotgan bo‘lsa-da, mutaxassislar uning AQSh tuprog‘iga qadam bosishi ehtimoli juda past ekanini qayd etishmoqda.

Huquqiy va jinoiy omillar: Kanadaning “qattiq qo‘lligi”

Viza rad etishlarining hammasi ham faqat tashqi siyosat bilan bog‘liq emas. Ba’zi holatlarda mezbon davlatlarning ichki qonunchiligi va jinoiy surishtiruvlarga bo‘lgan munosabati hal qiluvchi rol o‘ynadi. Gana terma jamoasi a’zosi Tomas Parti va Kot-d’Ivuarlik Eli Vaxi bilan bog‘liq hodisalar bunga yorqin misoldir. Ikkala futbolchiga ham AQSh hukumati tomonidan kirish ruxsati berilgan bo‘lsa-da, turnir hammuallifi bo‘lgan Kanada immigratsiya xizmati ularga viza taqdim etishni qat’iyan rad etdi.

Bu qaror mazkur o‘yinchilarning o‘tmishda ishtirok etgan yoki hozirda ham davom etayotgan jinoiy tergov hamda huquqbuzarlik ishlari (xususan, Buyuk Britaniya va Yevropadagi sud jarayonlari) bilan bog‘liq. Kanada qonunchiligi xorijiy fuqarolarning mamlakatga kirishida ularning axloqiy va huquqiy “toza”ligiga o‘ta yuqori talablar qo‘yadi. Natijada, Gana va Kot-d’Ivuar terma jamoalari o‘zlarining yetakchi futbolchilarini Kanadadagi o‘yinlarda yordamidan mahrum bo‘lishdi. Masalan, Tomas Parti Gananing Kanadada o‘tgan Panamaga qarshi muhim o‘yinini tribunada ham kuzata olmadi.

Shveysariyalik hujumchi Bril Embolo ham o‘z vaqtida, aniqrog‘i 2018-yilda yo‘l qo‘ygan kichik huquqbuzarligi sababli AQSh elchixonasining “qora ro‘yxati”ga tushib qolgan va qo‘shimcha tekshiruvlar tufayli jamoasining AQShdagi yig‘iniga ancha kechikib qo‘shildi.

Aeroportlardagi “filtr”: terrorizmga qarshi kurash va vetting

Chempionatning xavfsizlik chorasi sifatida qo‘llanilgan “Vetting” (chuqur ma’lumotlarni tekshirish) jarayoni hakamlar va media vakillariga ham jiddiy zarba berdi. Afrikaning eng nufuzli hakamlaridan biri, somaliyalik Omar Abdulkadir Artan Mayami xalqaro aeroportida chegara xizmati tomonidan to‘xtatildi. U uzoq davom etgan tekshiruvlardan so‘ng “xavfsizlikka tahdid” degan gumon bilan AQShga kiritilmadi va ortga qaytarib yuborildi. Somali kabi beqaror mintaqalardan kelgan shaxslarga nisbatan Vashingtonning shubha bilan qarashi xalqaro sport hakamining karerasiga salbiy ta’sir ko‘rsatdi.

Xuddi shunday taqdir iroqlik taniqli fotograf Talal Salah va Iroq terma jamoasi hujumchisi Aymen Husayn boshidan ham o‘tdi. Fotograf Salahning shaxsiy telefoni va raqamli qurilmalari chegarada o‘n soatdan ortiq tekshirilib, yakunda mamlakatga kirishi taqiqlangan bo‘lsa, futbolchi Husayn Chikago aeroportida 7 soat davomida so‘roq qilinganidan keyingina mamlakatga kiritildi. Iroq fuqarolariga nisbatan terrorizmga qarshi kurash doirasidagi profilaktik choralar sport va uning atrofidagi infratuzilmani ham chetlab o‘tmadi.

 JCH-2026 arafasidagi ushbu viza inqirozlari bir haqiqatni ko‘rsatdi: xalqaro sport tashkilotlari, xususan FIFA qanchalik “sport siyosatdan tashqarida” deb jar solmasin, yirik turnirlar mezbon davlatlarning milliy manfaatlariga, ichki qonunchiligiga va geosiyosiy qarashlariga bo‘ysunishga majbur. AQSh va Kanadaning viza siyosati turnirning sport prinsiplariga ma’lum ma’noda soya soldi va kelajakda bunday yirik musobaqalarni o‘tkazish uchun mamlakat tanlashda FIFA viza kafolatlarini yanada qat’iyroq talab qilishi kerakligi haqidagi xulosani berdi.