Soyadan chiqqan megapolis: 1930-yilda Toshkentning poytaxtga aylanishi O‘zbekiston xaritasini qanday o‘zgartirgan edi?

1930-yilning 17-avgust kuni O‘zbekiston SSR Markaziy Ijroiya Qo‘mitasining navbatdagi qarori kuchga kirdi. Unga ko‘ra, respublika poytaxti Samarqanddan Toshkentga ko‘chirildi. Bir qarashda bu qaror oddiy ma’muriy-hududiy rotatsiya bo‘lib tuyuladi. Biroq tarixiy, iqtisodiy va me’moriy hujjatlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, bu voqea butun mintaqa rivojlanish vektorini tubdan o‘zgartirgan geosiyosiy va ijtimoiy burilish nuqtasi bo‘lgan.

Samarqanddan Toshkentga

1924-yilda O‘zbekiston SSR tashkil topganida, respublika poytaxti sifatida Samarqand tanlangan edi. Biroq 1920-yillarning oxiriga kelib, Samarqandning infratuzilmaviy imkoniyatlari cheklanganligi ma’lum bo‘ldi. Tarixiy shaharsozlik tuzilishi va tor ko‘chalar tez sur’atda kengayib borayotgan davlat apparati hamda yangi ma’muriy muassasalarni sig‘dira olmas edi.

Toshkent esa mutlaqo boshqacha ustunliklarga ega edi. Birinchidan, Toshkent 1899-yilda ishga tushirilgan Turkiston-Sibir hamda Orenburg-Toshkent temir yo‘llari tutashgan asosiy transport va logistika tuguni hisoblanardi. Ikkinchidan, Rossiya imperiyasi davridan buyon Turkiston general-gubernatorligining markazi bo‘lib kelgani bois, shaharda tayyor ma’muriy kommunikatsiya, elektr va aloqa tarmoqlari mavjud edi. Uchinchidan, Toshkent mintaqadagi eng yirik sanoat hamda savdo markazi bo‘lib, to‘qimachilik va mexanika korxonalarining salmog‘i bo‘yicha respublikada birinchi o‘rinda turardi.

Anhor daryosi ajratgan ikki dunyo

1930-yilda poytaxt statusini olgan Toshkent o‘zining hududiy tuzilishi bo‘yicha o‘ziga xos muammoga ega edi. Shahar Anhor kanali orqali ikki qismga — tor ko‘chali va loy uylardan iborat Eski shahar hamda Yevropa uslubida to‘g‘ri rejalashtirilgan Yangi shaharga bo‘lingan edi.

Poytaxtga aylanish Toshkent uchun yagona va yaxlit Bosh reja (Master Plan) ishlab chiqilishiga turtki berdi. 1930-yillarda me’morlar zimmasiga murakkab vazifa yuklandi: ikki ayri olamni yagona infratuzilma bilan bog‘lash. Shu tariqa shaharning asosiy magistral ko‘chalari yotqizila boshlandi, kanallar ustiga yangi ko‘priklar qurildi va jamoat transporti tarmoqlari kengaytirildi.

Konstruktivizm davri

Poytaxtlik statusi shaharga o‘sha davrning eng taraqqiyparvar me’morchilik oqimi — konstruktivizmni olib kirdi. 1930-yillarning birinchi yarmida Toshkentda geometrik aniqlik va funksionallikka asoslangan binolar qad ko‘tara boshladi.

Bunga misol tariqasida 1930-1932-yillarda arxitektor Stefan Polupanov loyihasi bo‘yicha qurilgan O‘zbekiston SSR Hukumat binosi (hozirgi Mustaqillik maydoni hududida joylashgan bo‘lgan) va Aloqa uyi kabi inshootlarni keltirish mumkin. Ushbu binolar Toshkentning yangi — industrial va ma’muriy poytaxt sifatidagi statusini namoyish etardi.

Madaniy va intellektual resurslarning konsentratsiyasi

1930-yildan so‘ng respublikaning barcha yetakchi ta’lim va ilmiy muassasalari, davlat teatrlari hamda nashriyotlari Toshkentga ko‘chirila boshlandi.

1920-yilda tashkil etilgan O‘rta Osiyo Davlat Universiteti atrofiga ilmiy elita jamlandi. Matbuot va nashriyot sohasining poytaxtga ko‘chishi Toshkentni O‘rta Osiyoning eng yirik axborot va maorif markaziga aylantirdi. Samarqand tarixiy-madaniy meros markazi vazifasini saqlab qolgan bo‘lsa, Toshkent zamonaviy fan va boshqaruv poytaxtiga aylandi.

1966-yilgi zilzila: Bosh rejaning qayta ko‘rib chiqilishi

1966-yil 26-aprel kuni soat 05:23 da sodir bo‘lgan 8 ballik zilzila Toshkentning ijtimoiy va me’moriy qiyofasini ikki davrga bo‘lib yubordi. Ma’muriy jihatdan Rixter shkalasi bo‘yicha 5,2 magnitudali ushbu silkinish epitsentrda taxminan 10 kvadrat kilometr maydonni qamrab olgan bo‘lsa-da, giposentr yer yuzasiga juda yaqin bo‘lgani bois shahar markazini deyarli vayron qildi. Vayronagarchilik ko‘lamining ulkanligi — 2 million kvadrat metrdan ortiq turar joy xarobaga aylangani, 78 ming oila yoki 300 mingdan ortiq kishi boshpanasiz qolgani urbanizatsiya strategiyasini tubdan isloh qilishni talab etdi.

Zilzilagacha Toshkent asosan bir qavatli, xom g‘ishtdan qurilgan tor ko‘chali mahallalar va XIX asr oxirida shakllangan Yevropa qismidan iborat edi. 1966-yildan so‘ng zudlik bilan ishlab chiqilgan va 1970-yilda rasman tasdiqlangan Toshkentning yangi Bosh rejasi shaharni shunchaki qayta tiklash emas, balki uni modernistik megapolisga aylantirishni maqsad qildi.

Bosh rejada bir qavatli tig‘iz binolar o‘rniga aniq infratuzilmaga ega bo‘lgan ko‘p qavatli mikrorayonlar konsepsiyasi joriy etildi. Har bir mikrorayon o‘zining maktabi, bolalar bog‘chasi, poliklinikasi va maishiy xizmat ko‘rsatish shoxobchalariga ega bo‘ldi. Seysmik xavfsizlik va yong‘inlar tarqalishining oldini olish maqsadida shahar ko‘chalari keskin kengaytirildi. Yangi magistral ko‘chalar va ko‘kalamzorlashtirilgan bulvarlar zilzila paytida aholi xavfsiz to‘planishi mumkin bo‘lgan bufer zonalari vazifasini ham o‘taydigan qilib rejalashtirildi. Shahar transport oqimini tartibga solish uchun markazdan atrofga yo‘naltirilgan va ularni birlashtiruvchi halqa yo‘llari tizimi loyihalashtirildi.

Urbanizatsiya ko‘lami

Toshkent zilziladan so‘ng o‘z maydonini keskin kengaytirdi — shahar hududi qisqa muddat ichida 1,5 barobardan ziyodga kattalashdi. Shahar markazida aholi zichligini kamaytirish uchun chekka hududlarda yangi turar joy massivlari barpo etildi. Chilonzor tumanini jadal qurish davom ettirildi, shuningdek, shahar janubida Sergeli kabi yangi yo‘ldosh mavzelar barpo qilindi. Shaharning shimoliy va shimoliy-g‘arbiy qismlarida, xususan Yunusobod va Qoraqamishda ko‘p qavatli panelli uylardan iborat yirik turar joy rayonlari qad ko‘tara boshladi. Bosh rejaning eng muhim urbanistik tarkibiy qismlaridan biri 1977-yilda ishga tushirilgan Markaziy Osiyodagi birinchi metro liniyasi bo‘ldi.

Zilzila Toshkentda va umuman mintaqada shaharsozlik hamda qurilish standartlarini tubdan o‘zgartirdi. Barcha yangi bino va inshootlar kamida 9 ballik zilzilaga bardosh bera oladigan karkasli-panelli va monolit-beton texnologiyasi bo‘yicha qurilishi shart qilib belgilandi. O‘zbekiston Fanlar akademiyasi huzurida O‘rta Osiyoda yagona bo‘lgan Seysmologiya instituti tashkil etildi va u qurilish maydonlarini seysmik mikrohududlashtirish xaritalarini tuzishga mas’ul bo‘ldi. Toshkent temir-beton karkaslar, elastik choklar va quyoshdan saqlovchi betakror panjaralar qo‘llaniladigan seysmobardosh muhandislik laboratoriyasiga aylandi.

Sovet Modernizmi va Toshkent me’morchilik renessansi

1966-yilgi zilziladan so‘ng Toshkent Sovet Ittifoqidagi eng yirik me’moriy tajribaxonaga aylandi. Aynan shu davrda betonning monumental shakllari, sharqona iqlimga moslashtirilgan plastik yechimlar hamda yorqin tasviriymonumental san’at uyg‘unlashuvida “Toshkent Modernizmi” deb ataluvchi betakror uslub shakllandi.

1960–1980-yillar oralig‘ida barpo etilgan binolar shunchaki funksional inshootlar emas, balki geometriya va sharqona bezaklar sohasidagi dadil tajribalar edi. Bunga misol tariqasida me’morlar Ilya Merport, Lev Yershov va Vektor Roshchupkin loyihasi bo‘yicha 1974-yilda qurilgan “O‘zbekiston” mehmonxonasini keltirish mumkin. Bino fasadidagi beton panjara, ya’ni quyoshdan saqlagichlar o‘zbek an’anaviy panjaralarining zamonaviy interpretatsiyasidir. 1985-yilda foydalanishga topshirilgan 375 metrli Toshkent Teleminorasi esa poydevoridagi uchta ulkan tirovchi o‘q va kosmik uslubdagi platformalari bilan ajralib turadi. Yevgeniy Rozanov va Sheyxet loyihalagan “Xalqlar do‘stligi” san’at saroyi esa qadimgi Buxoro hamda Samarqand qal’alarining zamonaviy ko‘rinishini eslatadi. 1964-yilda qurilgan Panorama kinoteatri esa o‘zining ulkan beton gumbazi hamda “uchar tarelka”simon shakli bilan modernizm davrining ilg‘or namunasiga aylangan edi.

Devorlardagi vizual ensiklopediya

Zilziladan so‘ng qurilgan 4 va 9 qavatli tipli panelli uylarning monoton va sovuq ko‘rinishini yumshatish uchun devorlarga mozaika hamda pannolar ishlash amaliyoti yo‘lga qo‘yildi. Toshkent mozaikasi haqida gap ketganda, Nikolay va Pyotr Jarskiylar nomini alohida ta’kidlash zarur. 1960-yillarning oxirida Toshkentga kelgan aka-uka Jarskiylar ko‘p qavatli turar joy uylarining yon devorlari uchun yuzlab mozaik kassetalarni loyihalashtirdilar. Ularning ishlarida kosmonavtika, fan va texnika simvollari bilan bir qatorda milliy motivlar — Ipak yo‘li, paxta, anor, sharq miniatyuralari hamda Navro‘z ramzlari yetakchilik qilardi. Mozaikalar asosan rangli smalta, keramik plitkalar va mahalliy tabiiy toshlardan ishlangan.

Shuningdek, Chilonzor va Sergeli tumanlarida ukrain xalq naqshlari, Boku ustalari tomonidan ishlangan gilam nusxa mozaikalarini uchratish mumkin. Paxtakor, Alisher Navoiy, Kosmonavtlar kabi metro bekatlari esa modernistik me’morchilik bilan birga milliy ganchkorlik, keramik panno va smalta mozaikasining eng yorqin namunalariga aylandi. Toshkent sirki fasadi hamda interyeri ham keramik pannolar bilan bezatildi.

Poytaxtlik merosi va bugungi kun

1930-yilda qabul qilingan ma’muriy qaror shunchaki xaritadagi nuqtani o‘zgartirmadi. U Toshkentning mintaqaviy sanoat, ilmiy va diplomatik tugun sifatidagi shakllanish jarayonini muqarrar qilib qo‘ydi. 1966-yilgi zilzila fojiasi esa ushbu poytaxtlik statusi sababli shaharni qisqa fursat ichida Markaziy Osiyoning eng zamonaviy megapolisiga aylantirishga turtki berdi.

Bugungi kunda Toshkentdagi Sovet Modernizmi namunalari hamda ko‘chalardagi mozaikalar xalqaro me’morchilik hamjamiyati tomonidan noyob madaniy va me’moriy meros sifatida e’tirof etilmoqda. Toshkent shahridagi ko‘p qavatli uylarning yon devorlarida saqlanib qolgan 300 dan ortiq mozaik va pannolar davlat muhofazasiga olinib, ularning ustini reklama bannerlari bilan to‘sib qo‘yish taqiqlandi hamda ushbu inshootlar moddiy-madaniy meros ob’ektlari ro‘yxatiga kiritildi.