“Afrosiyob” endi hashamatmi? Temir yo‘l chiptalari nega to‘xtovsiz oshyapti?

O‘zbekistonliklar uchun fevral oyi yana “yoqimsiz syurpriz” bilan boshlanadigan bo‘ldi. 1-fevraldan poyezd chiptalari narxi yana oshyapti. Bu safar “Afrosiyob”da yurish 20–25 foizga, “Sharq” va “Nasaf”da ketish esa naq 30 foizga qimmatlaydi. Ijtimoiy tarmoqlardagi dod-voylar o‘rinli, albatta. Lekin keling, hissiyotlarni bir chetga surib, “O‘zbekiston temir yo‘llari” AJning cho‘ntagiga va hisob-kitoblariga bir nazar tashlaymiz. Ahvol jiddiy.

O‘zi nimalar bo‘lyapti? So‘nggi 5 yil ichida temir yo‘l kassalaridagi narxlar shunchaki oshmadi, ular “kosmos”ga qarab uchdi.

“Muzlatilgan” narxlar effekti va portlash

Ko‘pchilikning yodidan ko‘tarilgandir, lekin 2018-yildan 2023-yilning ikkinchi yarmiga qadar poyezdlar narxi deyarli o‘zgarmay kelayotgan edi. Bu yillar davomida nima bo‘ldi?

• Elektr energiyasi narxi yuridik shaxslar uchun 8 barobar (800%) oshdi;
• Temir yo‘lchilarning ish haqi 3.5 barobar ko‘tarildi;
• Valyuta kursi o‘zgarib, chetdan keladigan ehtiyot qismlar qimmatlashdi.

Oddiy qilib aytganda, 2023-yilga kelib bitta “Afrosiyob” chiptasi o‘z tannarxidan ikki barobar arzon sotilayotgan edi. Kompaniya yuk tashishdan topgan pulini yo‘lovchi tashishdagi zararni yopishga sarflab keldi. Bu esa “bozor iqtisodiyoti” qonunlariga to‘g‘ri kelmasdi.

Natijada, hukumat 2023-yil oktabrda “shok terapiyasi”ni qo‘llashga qaror qildi va narxlarni tartibga solishdan voz kechdi. Va mana shu nuqtadan “narxlar poygasi” boshlandi.

“Afrosiyob”ning Arzon transportdan “biznes-klass”ga o‘tishi

Keling, eng og‘riqli nuqta — Toshkent-Samarqand yo‘nalishini olaylik. Bu eng ko‘p yuriladigan yo‘nalish.

• 2021-yil: Chipta narxi ~105 000 so‘m edi.
• 2025-yil fevral: Endi siz shu chiptani (ekonom klass) 294 000 so‘mga olasiz.

Farqni sezyapsizmi? 2.8 barobar yoki 180 foizlik o‘sish. Agar VIP vagonni xohlasangiz, 619 000 so‘m to‘lashga tayyor turing, bu 2021-yilgi narxdan 3 barobar qimmat. Buxoro yo‘nalishida ham xuddi shu manzara: 173 ming so‘mlik chipta 484 ming so‘mga chiqdi.

Bu o‘sish “murakkab foiz” effekti hisobiga bo‘ldi: har safar narx oshganda, u eski summaga emas, allaqachon oshirilgan summaga ustama sifatida qo‘shildi.

O‘rta qatlamga zarba: “Sharq” va “Nasaf” nega buncha qimmatladi?

Eng qizig‘i, hamma “Afrosiyob”ni gapiradi-yu, lekin asosiy zarba “Sharq”, “Nasaf” va “O‘zbekiston” poyezdlarida yuruvchi o‘rta qatlamga tegdi. Aslini olganda poyezdlar “budjetniy” hisoblanardi.

Raqamlar gapirsin:

• “Sharq” poyezdida Samarqandga borish 2021-yilda taxminan 60 000 so‘m edi.
• 2025-yil fevraldan bu narx 191 000 so‘mdan oshadi.

O‘sish — 3.2 barobar! Foiz hisobida bu “Afrosiyob”dan ham ko‘proq qimmatlashdi degani. Sababi oddiy: bu poyezdlar uchun 2024-yil iyulida alohida 25% lik oshirish bo‘lgan edi, o‘shanda “Afrosiyob”ga tegilmagandi. Endi esa yana 30% qo‘shilyapti.

Quyidagi jadvalda manzarani aniqroq ko‘rish mumkin:

Yagona “yupanch”: oddiy sekin yuradigan poyezdlar (platskart) narxi “bor-yo‘g‘i” 1,8 barobar oshgan va fevraldan ham faqat 10,5 foizga oshiriladi. Hukumat shu orqali kam ta'minlangan qatlamni himoya qilishga urinmoqda.

2026-yilga tayyorgarlik: Bu hali hammasi emas

Agar siz “bo‘ldi, shu bilan narxlar to‘xtaydi” deb o‘ylayotgan bo‘lsangiz, xato qilasiz. “O‘zbekiston temir yo‘llari” AJ allaqachon 2026-yilgi rejasini ham e’lon qilib qo‘ydi (ha, shunaqa ochiqlik ham bor).

2026-yil 1-fevraldan:

• “Afrosiyob” chiptalari yana 15% ga oshadi.
• Toshkent-Buxoro VIP chiptasi 1 138 000 so‘m bo‘ladi (nihoyat, million so‘mlik marra olinadi!).
• Oddiy ekonom klass Buxorogacha yarim million so‘mdan oshadi (509 000 so‘m).

Xulosa o‘rnida

Vaziyatni tushunish mumkin: yangi Hyundai va Skoda poyezdlarini sotib olish kerak, infratuzilmani yangilash shart. Bularning hammasi katta pul. Lekin tan olish kerak, “Afrosiyob” endi talabalar yoki oddiy xodimlar uchun kundalik transport vositasi emas. U asta-sekin o‘zining haqiqiy maqomiga — biznes va turizm transporti darajasiga ko‘tarildi (yoki narx jihatidan “uchib ketdi”).

Biz xohlagan va intilgan bozor iqtisodiyoti mana shu bo‘ladi. Sifat va tezlik uchun to‘lash kerak. Faqat savol shundaki, xizmat ko‘rsatish sifati ham narxlar kabi “tezurar” tezlikda osharmikin?