Toshkentni larzaga solgan tong: Mash’um zilzilaga roppa-rosa 60 yil to‘ldi

Bundan roppa-rosa 60 yil oldin — sahar soat 5:23 da Toshkent shahrida o‘sha mash’um zilzila sodir bo‘ldi. 8–9 balllik tebranishni qayd etgan bu zilzila butun boshli shaharning taqdirini va yuz minglab insonlar hayotini o‘zgartirib yuborgan tarixiy burilish joyi edi...

Vayronaga aylangan shahar ko‘lami

Bir lahza ichida shahar ulkan xarobazorga aylandi. Zilzila yashash 236 ta ma’muriy bino, 700 ga yaqin savdo va umumiy ovqatlanish shoxobchalari, 26 ta kommunal xo‘jalik korxonasi, qariyb 180 ta oquv yurti (jumladan, 8 ming o‘rinli maktablar), 36 ta madaniy-maishiy maktablar, 185 ta tibbiy sanoat va sanoat korxonalari.

Talofat yetganning umumiy qamrovi 1 million kvadrat metrni tashkil qilgan. Bu dahshatli ko‘lamni tasavvur qilish sotsiologlarning qiyosiga murojaat qilsak: bitta standart futbol maydoni o‘rtacha 7 ming kvadrat metrni tashkil qiladi. Demak, zilzila bir kechada qariyb 140 ta “Paxtakor” stadioni kattaligidagi ulkan hududni tekislab tashlagan edi.

Yashirilgan raqamlar va tarixiy faktlar

Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, zilzilada 8 kishi vafot etgan va 150 kishi jarohatlangan.biror sovet senzurasiga xos ravshan “Sovet O‘zbekistoni” gazetasi halok bo‘lganlar sonini bor-yo‘g‘i 4 kishi deb ko‘rsatgan. Ko‘plab xolis manbalar bu raqamlar ataylab kamaytirib aytilganini ta’kidlaydi. Fojia qolgan 78 ming oila, ya’ni qariyb 300 ming kishi boshpanasiz. Tebranishlar esa yana bir necha oy yordamchi aftershoklar (qoldiq silkinishlar) bilan davom turgan.

Aslida Toshkent hududi seysmologik faol zonada bo‘lib, bu talofatli hodisa tarixda birinchi bor kuzatilmagan. Tarixga nazar tashlasak, 1866-yil 4-aprelda sodir bo‘lgan zilzila munosabati bilan 50 dan ortiq odam vafot etgan, ikki yil o‘tgan 4-fevral va 4-aprelda toshkentliklar yana shunday kuchli zilzilani boshidan o‘tkazgan. 1886- va 1924-yillarda ham jiddiy yer qimirlashlari tartibga solingan.

Chodirdagi shahar va yangi Toshkentning tug‘ilishi

Oqibatlarni shoshilinch bartaraf etish va jabrlangan aholiga yordam berish uchun shahar ko‘chalari hamma mahallalarda 15 000 dan ortiq chodir va vagonlar o‘rnatildi. 14 ta ko‘chma dorixona, 29 ta tibbiyot punkti va 23 ta ko‘chma punktlar tunu kun faoliyat yuritmoqda. Bolalar-quvvlari o‘ylab maktablarda yuqori sinflar imtihonlari bekor qilinib, 14-may kuni yakunlanishiga ruxsat beriladi.

Qayta tiklash ishlari misli ko‘rilmagan tezlikda olib borildi. Talofat ko‘rganlar uchun maxsus jamg‘arma tashkil qilinib, unga 10 million rubldan ortiq mablag‘ yig‘ildi va to‘liq qurilishga yo‘qotildi. O‘zbekiston SSR rahbari Sharof Rashidovning shaxsiy tashabbusi va qat’iyati bilan yarim yil qurilish ishlari ishlab chiqarish shahar boryo‘g‘i 3 yil ichida zamonaviy qiyofada to‘liq qayta tiklandi.

Raqamlarga e’tibor qilsak, bu davrda aholi uchun 100 000 dan ortiq bir xonali, 76 190 ta ikki xonali, 58 180 ta uch xonali va 45 mingga yaqin to‘rt xonali uy-joylar qurilib, safarga topshirildi. O‘y-joyi butunlay vayron bo‘lgan ko‘plab oilalar o‘z roziligi bilan yangiga ko‘chirildi.

1976-yilda fojianing o‘n yilligi hamda qurbonlar xotirasiga bag‘ishlab, zilzilaning epitsentri bo‘lgan Yunusobod tumanida “Jasorat” yodgorlik haykali o‘rnatildi. Oradan 60 yil o‘tgan bo‘lsa-da, u hamon Toshkent ahlining irodasi, matonati va har qanday fojiaga qarshi birlasha olishi ramzi bo‘lib kelmoqda.