O‘zbekiston — “kelajagi semiz” davlat: Maktab yoshidagilarning 96 foizi nosog‘lom ovqatlanmoqda

Jahon semizlik federatsiyasining 2026-yilgi hisoboti O‘zbekiston uchun nafaqat tibbiy, balki jiddiy ijtimoiy-iqtisodiy ogohlantirish sifatida namoyon bo‘lmoqda. Mamlakatimizda urbanizatsiya jarayonlarining jadallashishi va turmush tarzining o‘zgarishi natijasida ortiqcha vazn muammosi milliy xavfsizlik darajasidagi masalaga aylandi. Bugungi kunda O‘zbekiston ushbu global epidemiya qarshisida o‘ziga xos chorrahada turibdi. Hisobotda keltirilgan raqamlar shuni ko‘rsatadiki, agar hozirdan keskin choralar ko‘rilmasa, kelgusi o‘n yilliklarda aholi salomatligi va davlat budjeti misli ko‘rilmagan bosim ostida qolishi muqarrar.

Semizlik erkaklardan ko‘ra ayollarda ko‘proq uchrayapti

Kattalar o‘rtasidagi semizlik darajasi jinsi bo‘yicha tahlil qilinganda, ayollar va erkaklar o‘rtasida o‘sish sur’atlarining turlichaligi ko‘zga tashlanadi. 2035-yilga borib mamlakatimizdagi ayollarning 34 foizi semizlikdan aziyat chekishi prognoz qilinmoqda, bu esa har uch ayoldan biri ushbu muammoga duch kelishini anglatadi. Erkaklar orasida bu ko‘rsatkich biroz pastroq bo‘lsa-da, o‘sish sur’ati (CAGR) yiliga 4.8 foizni tashkil etishi bilan xavotirlidir. 2020-yilda erkaklar orasida semizlik 14 foizni tashkil etgan bo‘lsa, 2035-yilga kelib bu raqam 26 foizga yetishi kutilmoqda. Bu ko‘rsatkichlar nafaqat kasalliklar sonining ortishiga, balki mehnatga layoqatli aholining samaradorligi pasayishiga ham toba’an ta’sir ko‘rsatadi.

2 milliondan ortiq yoshlar ortiqcha vazndan aziyat chekadi

Ayniqsa, yosh avlod o‘rtasidagi vaziyat yanada achinarli tus olgan. 2025-yilgi ma’lumotlarga ko‘ra, 5 yoshdan 9 yoshgacha bo‘lgan 902,000 nafar bola hamda 10 yoshdan 19 yoshgacha bo‘lgan 1,189,000 nafar o‘smir ortiqcha vazn yoki semizlikdan aziyat chekmoqda. Prognozlarga ko‘ra, 2040-yilga kelib bolalar o‘rtasida semizlik darajasi 11 foizga, ortiqcha vazn ko‘rsatkichi esa 28 foizga yetadi.

Bu shunchaki statistika emas, balki kelajakda surunkali kasalliklar bilan tug‘iladigan yangi avlod demografik inqirozi demakdir. Yuqori tana vazni indeksi (BMI) tufayli kelib chiqadigan kasalliklar dinamikasi ham qo‘rqinchli: 2040-yilga borib gipertoniya bilan kasallangan bolalar soni 282,000 ga, yuqori triglitseridlar bilan bog‘liq muammolar 395,000 ga, metabolik jigar kasalliklari (MASLD) esa 799,000 holatga yetishi bashorat qilinmoqda.

Semizlikning YIMga ta’siri

Semizlikning iqtisodiy oqibatlari O‘zbekiston yalpi ichki mahsulotiga (YIM) sezilarli darajada salbiy ta’sir ko‘rsatadi. 2035-yilga kelib semizlik bilan bog‘liq xarajatlar va yo‘qotishlar mamlakat iqtisodiyoti uchun 4.21 milliard dollarga tushishi kutilmoqda, bu esa YaIMning 2.7 foiziga tengdir. Bu raqam 2019-yildagi 923 million dollarlik ko‘rsatkichdan qariyb besh baravar ko‘pdir. Iqtisodiy yukning asosiy qismi nafaqat bevosita davolanish xarajatlari, balki bevaqt vafot etish va mehnat unumdorligining pasayishi hisobiga to‘g‘ri keladi. Jon boshiga hisoblaganda, ushbu muammo har bir fuqaroga yiliga 99 dollar iqtisodiy zarar keltirishi hisoblab chiqilgan.

Maktab bolalarining atigi 4 foizi sog‘lom ovqatlar bilan ta’minlangan

Oldini olish mumkin bo‘lgan xavf omillari va davlat siyosati tahlil qilinganda, O‘zbekistonning tayyorgarlik darajasi 183 mamlakat ichida 82-o‘rinda ekanligini ko‘rishimiz mumkin. Bu “o‘rtacha” ko‘rsatkich bo‘lsa-da, tizimli kamchiliklar mavjud. Masalan, 15-49 yoshdagi ayollar orasida yuqori BMI ko‘rsatkichi 28.3 foizni, qandli diabet tarqalishi esa 2.3 foizni tashkil etadi. Chaqaloqlarni emizish darajasining pastligi (55.6%) va maktab yoshidagi bolalarning atigi 4 foizi maktab taomlari bilan ta’minlangani muammoning ildizlaridan biridir. Shuningdek, 6-10 yoshli bolalar kuniga o‘rtacha 100-150 ml shakarli ichimliklar iste’mol qilishi xavotirlidir. Siyosiy choralar bo‘yicha O‘zbekiston maktablarda ovqatlanish va jismoniy tarbiya bo‘yicha majburiy ko‘rsatmalarga ega bo‘lsa-da, ko‘krak sutini almashtiruvchi mahsulotlar marketingi bo‘yicha xalqaro kodning bajarilishi 100 balldan atigi 43 ballni tashkil etadi, bolalarga nosog‘lom oziq-ovqatlar marketingini cheklash bo‘yicha esa amaliy choralar deyarli mavjud emas.

“Kechikishga haqqimiz yo‘q”

2026-yilgi Jahon semizlik atlasi O‘zbekiston uchun “kechikishga haqqimiz yo‘q” degan signalni bermoqda. Strategik tahlillar shuni ko‘rsatadiki, milliy darajadagi kompleks dasturlar, jumladan, nosog‘lom mahsulotlar reklamasi ustidan nazorat va jismoniy faollikni rag‘batlantiruvchi infratuzilmani yaratish kechiktirib bo‘lmas vazifadir. Aks holda, semizlik nafaqat sog‘liqni saqlash tizimini, balki mamlakatning iqtisodiy barqarorligini ham jiddiy xavf ostiga qo‘yadi.