Shkaflarimizni to‘ldirayotgan kiyimlar daryolarni qurityapti

Shu kunlarda bozorlar va savdo markazlar ”Hamyonbop moda” (Fast Fashion) mahsulotlari bilan to‘la. Arzon narx, yaltiroq dizayn va haftada yangilanadigan kolleksiyalar bizni tez-tez kiyim sotib olishga undaydi. Biroq, shkafimizdan joy olgan navbatdagi arzon futbolka yoki jinsining haqiqiy bahosi pul bilan emas, balki tabiatning hayotiy resurslari bilan o‘lchanishini bilamizmi? Zamonaviy yengil sanoat nafaqat iqtisodiyotning drayveri, balki sayyoramizdagi chuchuk suv zaxiralarini eng tez yemiruvchi omilga aylanib ulgurdi.

Bir dona jinsi shim = 7 yilga yetadigan suv

Kiyim-kechak sanoati dunyodagi eng ko‘p suv iste’mol qiladigan tarmoqlardan biridir. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Atrof-muhit bo‘yicha dasturi (UNEP) ma’lumotlariga ko‘ra, yengil sanoat yiliga qariyb 93 milliard kub metr suv ishlatadi. Ilmiy raqamlarga murojaat qilsak, bir dona jinsi shim ishlab chiqarish uchun paxta yetishtirishdan tortib to tayyor mahsulot bo‘lguncha o‘rtacha 7 500 litr suv sarflanadi. Bu bir insonning qariyb 7 yillik ichimlik suvi zaxirasiga tengdir.

Odatiy bir dona paxtali futbolka uchun esa 2700 litr suv ketadi. Bu miqdordagi suv bilan bir kishi 900 kun davomida chanqog‘ini qondirishi mumkin. O‘zbekiston kabi suv tanqisligi global muammoga aylangan mintaqa uchun bu shunchaki statistika emas, balki kelajak avlod rizqining qirqilishi demakdir.

Tezkor moda

”Tezkor moda” — bu kiyimlar trendini tezda nusxalab, arzon va sifatsiz materiallardan ko‘p miqdorda ishlab chiqarish strategiyasidir. Bu tizim bir necha yo‘nalishda global zarar keltiradi. Birinchidan, mikroplastik ifloslanishi yuzaga keladi. Xalqaro Tabiatni Muhofaza Qilish Ittifoqi (IUCN) hisobotiga ko‘ra, okeanlardagi mikroplastikning 35 foizi aynan sintetik matolarni yuvish natijasida hosil bo‘ladi. Arzon kiyimlarning aksariyati poliester va neylon kabi neft mahsulotlaridan tayyorlanadi. Bunday kiyimlar har safar kir yuvish mashinasida yuvilganda, ulardan millionlab ko‘zga ko‘rinmas tolalar ajralib chiqadi. Bu tolalar oqova suvlar orqali daryo va tuproqqa, oxir-oqibat ozuqa zanjiri orqali inson organizmiga qaytadi.

Ikkinchidan, to‘qimachilik sanoati dunyodagi toza suv ifloslanishining 20 foiziga sababchi bo‘lib, matolarni bo‘yashda ishlatiladigan xrom, qo‘rg‘oshin va margimush kabi og‘ir metallar ko‘pincha ochiq suv havzalariga chiqarib yuboriladi. Jahon banki tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, dunyoda ishlab chiqarilayotgan sanoat suvlarining katta qismi aynan to‘qimachilik bo‘yoqlari bilan zaharlangan. Bu nafaqat baliqlar va daryo ekotizimini, balki shu suv bilan sug‘oriladigan qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining xavfsizligini ham shubha ostiga qo‘yadi.

Har soniyada bir yuk mashinasi hajmidagi kiyim-kechak chiqindixonaga tashlanadi

Bugun dunyoda har soniyada bir yuk mashinasi hajmidagi kiyim-kechak chiqindixonaga tashlanadi yoki yoqib yuboriladi. Ellen Makartur jamg‘armasining tahliliga ko‘ra, so‘nggi 15 yil ichida kiyimlardan foydalanish davomiyligi 36 foizga kamaygan. Arzon bo‘lgani uchun biz ularni osongina sotib olamiz va sifati tez buzilgani uchun tezda tashlab yuboramiz. 

Lekin sintetik matolarning tabiatda parchalanishi uchun 200 yilgacha vaqt ketishi mumkin. Bu degani, bugun atigi bir mavsum kiyib tashlab yuborgan poliester ko‘ylagimiz nevara va hatto chevaralarimiz davrida ham tuproqni zaharlab yotgan bo‘ladi.

Xarid qilish madaniyati

Biz iste’molchi sifatida bu jarayonni ongli tanlov orqali to‘xtata olamiz. Ekologik barqarorlik (Sustainability) tamoyiliga ko‘ra, xarid qilish madaniyatini o‘zgartirish vaqti keldi. Avvalo, sifat miqdordan ustun bo‘lishi lozim. Beshta arzon va tez eskiradigan ko‘ylakdan ko‘ra, bitta sifatli va uzoq vaqt xizmat qiladigan tabiiy matoli (paxta, ipak, zig‘ir) kiyim sotib olish afzal. 

Shuningdek, ”Saylanma iqtisodiyot” (Circular economy) doirasida eskirgan kiyimlarni qayta ishlash yoki muhtojlarga berish madaniyatini tiklashimiz zarur. Har safar kiyim do‘koniga kirganingizda o‘zingizga savol bering: ”Menga bu haqiqatan ham kerakmi?” Bizning bugungi kichik tejamkorligimiz ertaga daryolarimizning qurimasligi va farzandlarimiz uchun toza ekologiya bo‘lib qaytadi. Moda o‘tkinchi, ammo tabiat va suv — bebaho va tiklanmas merosdir.