O‘lim ko‘rsatkichi oshsa-da, umr uzaymoqda: O‘zbekiston demografiyasidagi g‘alati paradoks

Milliy statistika agentligining yakuniy hisobotlariga ko‘ra, 2025-yilda O‘zbekistonda demografik manzarada o‘zgarishlar kuzatildi. Mamlakat sog‘liqni saqlash tizimi oldida turgan asosiy chaqiriqlar va aholi salomatligidagi ijobiy dinamika tahlili bilan tanishing.

O‘zbekiston Respublikasi Milliy statistika qo‘mitasining so‘nggi ma’lumotlari shuni ko‘rsatadiki, 2025-yilda mamlakat bo‘ylab vafot etganlar soni 177 104 nafarni tashkil etdi. Bu raqam 2024-yilgi ko‘rsatkichga nisbatan 2,7 ming kishiga ko‘proqdir.

Demografik bo‘linish va o‘lim sabablari

Statistik ma’lumotlar vafot etganlar orasida gender va hududiy farqlar mavjudligini ko‘rsatmoqda:

• Gender jihati: Vafot etganlarning 55,1 foizi (97,5 ming kishi) erkaklar, 44,9 foizi (81,4 ming kishi) ayollar hissasiga to‘g‘ri keladi.
• Hududiy taqsimot: Shahar joylarida o‘lim darajasi biroz yuqori bo‘lib, jami holatlarning 54,1 foizini (95,7 ming kishi) tashkil etdi, qishloq joylarida esa bu ko‘rsatkich 45,9 foiz (81,4 ming kishi) bo‘ldi.

Hududlar kesimidagi ko‘rsatkichlar

Hududlar kesimida o‘lim ko‘rsatkichi quyidagicha bo‘ldi:

• Qoraqalpog‘iston Respublikasi — 10 400;
• Andijon viloyati — 16 948;
• Buxoro viloyati — 9394;
• Jizzax viloyati — 6294;
• Qashqadaryo viloyati — 15 637;
• Navoiy viloyati — 4781;
• Namangan viloyati — 14 397;
• Samarqand viloyati — 19 670;
• Surxondaryo viloyati — 12 891;
• Sirdaryo viloyati — 4624;
• Toshkent viloyati — 16 984;
• Farg‘ona viloyati — 18 695;
• Xorazm viloyati — 9481;
• Toshkent shahri — 16 926.

Strategik maqsad: 78 yoshli umr davomiyligi

O‘zbekiston hukumati 2030-yilga qadar aholining o‘rtacha umr ko‘rish davomiyligini 78 yoshga yetkazishni maqsad qilgan.

Milliy statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakatda doimiy aholining o‘rtacha umr ko‘rish davomiyligi dinamikasi quyidagicha bo‘lgan:

• 1991-yilda — 66,4 yosh;
• 1995-yilda — 69,1 yosh;
• 2000-yilda — 70,8 yosh;
• 2005-yilda — 71,8 yosh;
• 2010-yilda — 73 yosh;
• 2015-yilda — 73,6 yosh;
• 2020-yilda — 73,4 yosh;
• 2023-yilda — 74,7 yosh;
• 2024-yilda — 75,1 yosh.

Prezident Shavkat Mirziyoyev 2025-yil avgust oyida o‘tkazilgan bayram tantanalarida ta’kidlaganidek, tibbiyot sohasini moliyalashtirish 6 barobarga oshirilganligi bevosita inson umrining uzayishiga xizmat qilmoqda. Davlat rahbari aholining turmush sifati yaxshilangani tufayli o‘rtacha umr ko‘rish darajasi 73,8 yoshdan 75,1 yoshga ko‘tarilganini alohida e’tirof etgan.

Olimlarning asosiy dushmani — qon aylanish tizimi kasalliklari

Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, o‘lim holatlarining yarmidan ko‘pi aynan yurak-qon tomir tizimi muammolari bilan bog‘liq. Faqatgina 2025-yilning so‘nggi choragida ushbu kasalliklar tufayli 104 mingdan ortiq kishi hayotdan ko‘z yumgan. Shuningdek, 2023-yilda tayyorlangan hisobotlarga ko‘ra, O‘zbekistonda yurak qon-tomir kasalliklaridan kelib chiqqan o‘limlar umumiy o‘lim holatlarining 61 foizini tashkil etgan. Bu ko‘rsatkich mamlakatdagi boshqa kasalliklar, masalan, onkologik kasalliklar (10,8 foiz) va nafas olish organlari kasalliklari (5,5 foiz) bilan taqqoslaganda, yurak xastaliklarining hududda qanday katta muammo ekani haqida o‘ylashga majbur qiladi.

Yurak kasalliklari ko‘pligiga asosiy sabab

O‘zbekistonda yurak qon-tomir kasalliklaridan o‘lim darajasining bu qadar yuqori bo‘lishiga bir qancha omillar sabab bo‘lmoqda. Birinchi navbatda, aholi orasida noto‘g‘ri ovqatlanish odatlari keng tarqalgan. Yog‘li va og‘ir taomlarning ko‘p iste’mol qilinishi, meva-sabzavotlarning yetarli darajada iste’mol qilinmasligi yurak kasalliklarining paydo bo‘lishiga olib keladi. Bundan tashqari, Markaziy Osiyo hududida o‘ziga xos iqlim sharoitlari va yuqori darajadagi stress ham yurak salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.

Dunyo tajribasi: Yurak qon-tomir kasalliklari bo‘yicha yaxshi natijalar

Dunyoning ayrim mamlakatlari yurak qon-tomir kasalliklaridan o‘lim darajasini kamaytirishga erishgan. Ispaniya, Isroil, Yaponiya, Fransiya va Janubiy Koreya kabi davlatlar sog‘liqni saqlash tizimlarida amalga oshirilgan samarali islohotlar va profilaktik chora-tadbirlar yordamida bu muammoni nazorat ostiga olishga muvaffaq bo‘lishdi. Ushbu mamlakatlarda sog‘liqni saqlash tizimi samaradorligini oshirish, aholining salomatligi uchun zarur bo‘lgan tadbirlarni amalga oshirishda katta tajriba to‘plangan.

Sog‘liqni saqlashda yangi yondashuvlar zarur

O‘zbekistonda yurak qon-tomir kasalliklarining yuqori darajadagi o‘lim ko‘rsatkichlari mamlakatda sog‘liqni saqlash tizimi va jamoatchilikni chora-tadbirlarni amalga oshirishga undaydi. Aholining noto‘g‘ri ovqatlanish odatlari va stress darajasining yuqoriligi asosiy xavf omillari sifatida qayd etilmoqda. Yaxshi natijalarga erishgan dunyo tajribasi esa bizga samarali sog‘liqni saqlash tizimini yaratish va aholining salomatligini yaxshilash uchun yangi yondashuvlarni joriy etish zarurligini ko‘rsatadi.