Markaziy Osiyo “raqamli qaram”ga aylandimi?

Yandex Go faoliyatida uzilishlar bo‘lgani ma’lum qilindi. Uzilishlar O‘zbekiston, Qirg‘iziston va Qozog‘istonda turli xizmatlarga ta’sir ko‘rsatgan. Yandex ayrim funksiyalar vaqtincha mavjud bo‘lmagani yoki beqaror ishlaganini tasdiqladi. Ushbu hodisa mintaqaning tashqi raqamli infratuzilmaga qanchalik bog‘lanib qolgani haqidagi savollarni kun tartibiga olib chiqdi.

Qirg‘izistonda yo‘lovchilar taksi chaqirishda qiyinchilikka uchradi, taom buyurtma qilmoqchi bo‘lgan mijozlar esa xatoliklarga duch kelishdi. Kompaniya yo‘lovchilar, haydovchilar, kuryerlar va biznes hamkorlardan uzr so‘radi. O‘zbekistonda muammolar yo‘l haqini hisoblash va jamoat transportini kuzatish tizimiga ham ta’sir qildi. Mahalliy OAVning xabar berishicha, Yandex Xaritalar va Yandex Navigator xizmatlari ishlashda davom etgan. 

Rossiyadagi ma’lumotlar markazi bilan bog‘liq da’volar

Ushbu uzilishlar 11-oktyabr kuni Rossiyaning Vladimir viloyatidagi Yandexning yirik ma’lumotlar markaziga dronlar hujum qilganidan so‘ng yuz berdi. Xabarlarga ko‘ra, markaz faoliyatini butunlay to‘xtatishga majbur bo‘lgan. Hodisa Rossiya va boshqa mamlakatlarda 80 dan ortiq ma’lumotlar bazalari hamda o‘nlab raqamli xizmatlarga ta’sir ko‘rsatgan.

Yandexning mintaqa raqamli iqtisodiyotidagi o‘rni ushbu uzilishlarga alohida e’tibor qaratilishiga sabab bo‘ldi. Rossiya texnologiya kompaniyasi faqat qidiruv tizimi bilan cheklanib qolmay, taksi buyurtma qilish, taom yetkazib berish, navigatsiya, onlayn xaridlar, ko‘ngilochar xizmatlar, “cloud” va sun’iy intellekt kabi ko‘plab xizmatlarni taklif etadi.

Yandex xizmatlarining mintaqadagi o‘rni

Kompaniyaning bildirishicha, u Qozog‘istonda 15 dan ortiq xizmatni yo‘lga qo‘ygan. Mamlakatda Yandex Xaritalar xizmatidan oyiga 3 milliondan ortiq kishi foydalanadi, qidiruv tizimi esa kuniga 9 milliongacha so‘rovni qayta ishlaydi.

2025-yil oxiridagi ma’lumotlarga ko‘ra, O‘zbekistonda kompaniyaning qidiruv tizimi bozoridagi ulushi taxminan 24,8 foizni tashkil etgan. Ayrim ochiq manbalarda Yandex xizmatlarini tarmoq bo‘yicha qidiruv bo‘limidan 9 milliondan ortiq foydalanuvchi izlagan, biroq bu raqam aynan qaysi xizmatlarga tegishli ekani to‘liq aniqlashtirilmagan. 2024-yil oktyabrida xaritalar foydalanuvchilari soni oyiga 2,8 milliondan ortiq bo‘lgan va bu avvalgi yilga nisbatan qariyb 50 foizga ko‘p ekani qayd etilgan. 2026-yil o‘rtalariga oid ma’lumotlarda esa oylik auditoriya 4 milliondan oshgani ko‘rsatilgan. Ayrim baholashlarda platformaning taksi bozoridagi ulushi 70-85 foiz atrofida ko‘rsatiladi.

Yandex bilan hamkorlik qiluvchi haydovchi va kuryerlarning daromadi ham sezilarli hajmga ega. Keltirilgan ma’lumotlarga ko‘ra, ularning 2024-yildagi jami daromadi qariyb 530 million dollarni, 2025-yilning birinchi yarmida esa 340 million dollarni tashkil etgan. Bu o‘tgan yilning shu davriga nisbatan 50 foizga ko‘p.

Shu bilan birga, O‘zbekiston bo‘yicha Yandexning barcha xizmatlari soni va kunlik qidiruv so‘rovlari soni haqida yagona, batafsil ochiq statistika mavjud emas.

O‘zbekiston nimalarga e’tibor berishi kerak?

Yandex xizmatlaridagi uzilishlar Markaziy Osiyoda raqamli xizmatlarning barqarorligi va texnologik mustaqilligi masalasini yana kun tartibiga olib chiqdi. Bitta platformadagi texnik nosozlik taksi buyurtma qilishdan tortib, taom yetkazib berish va haydovchilarning daromadigacha ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Bu esa raqamli xizmatlar kundalik hayot va iqtisodiyotning muhim qismiga aylanganini ko‘rsatadi.

Bunday xavflarni kamaytirish uchun O‘zbekistonda bir nechta yo‘nalishga e’tibor qaratish lozim. Birinchidan, muhim raqamli xizmatlarning texnologik infratuzilmasi, ma’lumotlarni qayta ishlash joylari va tashqi tizimlarga bog‘liqligi o‘rganilishi kerak. Ikkinchidan, xizmatlar uzluksizligini ta’minlash uchun zaxira serverlari va favqulodda vaziyatlarda ishga tushadigan muqobil tizimlarni rivojlantirish zarur. Uchinchidan, mahalliy raqamli platformalarni qo‘llab-quvvatlash va bozorda sog‘lom raqobatni kuchaytirish muhim. Bu foydalanuvchilarga tanlov imkoniyatini beradi, bizneslarning esa bitta xizmatga qaramligini kamaytiradi.

Shuningdek, yirik raqamli platformalardan texnik uzilishlar yuz berganda foydalanuvchilarni tezkor xabardor qilish, muammoning sabablarini tushuntirish va xizmatlarni tiklash bo‘yicha aniq tartiblarni ishlab chiqish talab etilishi mumkin. Haydovchilar, kuryerlar va kichik bizneslar uchun muqobil buyurtma kanallarining mavjudligi ham muhim.

Raqamli mustaqillik barcha xorijiy platformalardan voz kechish degani emas. Asosiy maqsad – ulardan foydalanish bilan birga, ular to‘xtaganida ham iqtisodiy va ijtimoiy faoliyatni davom ettirish imkoniyatini yaratish. Yandex bilan bog‘liq hodisa esa bu masalani faqat texnologik kompaniyalarning muammosi emas, balki mintaqaning raqamli barqarorligi bilan bog‘liq strategik vazifa sifatida ko‘rib chiqish kerakligini ko‘rsatdi.